Karanlık. Bir şey beni sıkıştırıyor.
Kayış değil. El değil. Bütün dünya beni dört bir yandan aynı anda sıkıştırıyor; benden kurtulmak isteyen bir yumruk gibi.
Sonra bırakıyor ve soğuk çarpıyor.
Hava. Gerçek hava. Ağzıma doluyor, oradan göğsüme iniyor ve göğsüm uzun zamandır yapmadığı bir şey yapıyor. Doluyor. Ta dibine kadar.
Çığlık atıyorum. Bilerek değil. Kendiliğinden çıkıyor; yüksek, ince, öfkeli. Durduramıyorum.
Ve duyabiliyorum.
Kendi çığlığımı duyabiliyorum. Bir ağzım var, içinden bir ses çıkıyor ve kulaklarım o sesi yakalıyor. O kadar sessizlikten sonra bu, dünyanın en güzel çirkin sesi.
Tepemde bir yerde bir kadın gülüyor. "İşte geldi. İşte sesi de çıktı."
Onu da duyabiliyorum.
Sonra ışık. Fazlası. Sarı ve bulanık, ıslak bir camdan bakmak gibi. Bir şekil üstüme eğiliyor. Büyük bir şekil. Her şey büyük.
Görebiliyorum. Kötü. Ama görebiliyorum.
Gözlerimi kapatmak için bir kolumu kaldırmaya çalışıyorum. Eski alışkanlık.
Ve kol kalkıyor.
Çığlığı kesiyorum.
Bir kolum var. Sallıyorum. Gevşek, işe yaramaz bir şey, gösterdiğim yere de gitmiyor ama kıpırdıyor ve benim. Öbürünü buluyorum. O da yerinde. Tekme atıyorum; iki bacak havaya savruluyor.
Ellerim var. Bacaklarım var.
Hatırladığım son şey karanlık, alnımın üstündeki kayış ve bana en baştan, yeni bir dünya teklif eden bir ses.
"En baştan"ı lafın gelişi sanmıştım.
Gökten bir parmak iniyor. Sucuk kadar; hem de köyde yapılan, kalın cinsinden. Karnımı dürtüyor.
"Düşünüyor bu," diyor parmağın sahibi. "Şu surata bak. Vergi memuru gibi."
Ne olup bittiğini bilmiyorsan, bildiğini rapor edersin. Cephede bunu kafamıza kazıdılar.
Durum raporu. Konum: bilinmiyor. Sıcak, nemli, duman ve huş yaprağı kokuyor. Personel: seslere bakılırsa iki kadın. İkisi de dev. Silah: yok. Kıyafet: yok. Kendi durumum: dört uzuv, çalışıyor, ayarları bozuk. Gözler: zar zor. Kulaklar: çalışıyor ama her şey duvarın arkasından geliyor gibi. Boy: küçük.
Elim yanlışlıkla yüzümün önünden geçiyor. Kırmızı, buruşuk bir bulanıklık; ucunda beş küçük bezelye.
Sonuç: Bebek olmuşum.
Bunun bana delilik gibi gelmesini bekliyorum. Gelmiyor. O çukurdan, o hastaneden, o sesten sonra "Bebek olmuşum", açıkçası verdiğim en tuhaf rapor bile değil.
Geri kalan her şey parça parça geliyor. Kenarı olmayan şekiller. Yönü olmayan sesler. Fazla koku. Kafam yirmi üç yaşında ama beş dakika önce çalıştırılmış bir cihaza takılmış ve cihazın hiçbir parçası henüz çalışmıyor.
Duman ve huş yaprakları. Burası bir banya, yani Rus hamamı. Dedemin yazlığında da vardı; gözlerini yaşartan, küçük, kapkara bir hamam. Bu daha karanlık, daha sıcak ve tek ışık yere yakın bir yerdeki küçük, bulanık bir alev.
Yaşlı olan dev beni sert bir şeyle silip yumuşak, nemli bir göğse koyuyor. Annemin göğsü. Başka biri olamaz. Kalbi kulağımın altında küt küt atıyor, hızlı, uzun bir yoldan koşarak gelmiş gibi.
Başımın üstünde konuşuyorlar. Rusça. Sade bir Rusça, büyük büyükannemin konuştuğu gibi o'ları yuvarlak, ağır. Her kelimesini anlıyorum. Bugünün tek iyi yanı bu.
"Daşa," diyor yaşlı olan ve sesi değişiyor. "Çok kan kaybediyorsun."
"Biliyorum."
"Kıpırdama. Birini çağırtayım—"
"Matryona. Çantamı ver. Yeşil olanı."
"Bu halde yapamazsın."
"Bir keresinde bunu yağmurun altında, tepemden oklar geçerken yaptım. Çantayı ver."
Demek yaşlı olanın adı Matryona. Beni tutuşuna bakılırsa ebe: bin bebek doğurtmuş, hiçbirini düşürmemiş bir kadının rahatlığıyla tutuyor.
Ama oklar? Bunu bir kenara yazıyorum. Belki köyde böyle bir laf vardır.
Bir şey hışırdıyor. Ezilmiş yaprakların acı, yeşil kokusu. Annem bir şey çiğniyor. Çenesinin başımın üstünde oynadığını hissediyorum. Beni göğsünde biraz yukarı kaydırıyor ve bir kolu benden uzaklaşıp aşağı iniyor.
Daşa avucunu karnına bastırdı ve gözlerini kapattı. Civanperçemini, işe yardımı olsun diye ağzına almıştı; gerisini kendisi yapmak zorundaydı. Bu bir şifacı işiydi, en eski türünden: bir kadın bedeni hakkında bildiği her şeyle şekillendirdiği manayı yırtılan yerlere itmek. Çoğu ısıya dönüşüp dışarı çıktı. Elinin altında, çok derinde, kanama yavaşladı, sonra durdu. Ebe Matryona bunun küçük örneklerini bütün ömrü boyunca yapmıştı, yine de izlerken nefesini tuttu.
Altımda annemin derisi ısınıyor. Sonra yanmaya başlıyor; elinde tutamadığın bir bardak çay gibi. Nereden geldiğini bilmiyorum. Deri bunu yapmaz. Ateş on saniyede çıkmaz.
Sonra bitiyor. Annem uzun bir nefes veriyor ve altımda gevşeyip kalıyor. Derisi bir saniye önce yanıyordu. Şimdi soğuk ve nemli, bir de titriyor.
"Ee?" diyor, çok alçak sesle.
Ebe bir şeye bakıyor. Küçük, şaşkın bir ses çıkarıyor.
"Durmuş. Tanrı'ya şükür."
"Tanrı'ya, civanperçemine ve bana şükür," diyor annem. "Biraz da bana teşekkür edin."
"Sana teşekkür değil, tokat lazım. Haline bak, mosmor olmuşsun. Al. Ye şunu."
"Aç değilim."
"Ye, yoksa az önce ne yaptığını Stepan'a söylerim."
Annem yiyor.
Göğsünde yatıp çatır çatır yiyişini dinliyorum ve her şeyi bir rapora dökmeye çalışıyorum. Dökemiyorum. Birkaç yaprak. Hiç yoktan gelen bir sıcaklık. Kanama durdu.
Belki hayal ettim. Bebekler herhalde sürekli bir şeyler hayal ediyordur.
Sırada kundak var ve kimse fikrimi sormuyor.
Ebe beni uzun bir bez şeridinin üstüne yatırıyor. Kollar iki yana. Bacaklar dümdüz. Sonra sarıyor. Sarıyor. Bir daha sarıyor ve hepsinin üstünden bir kuşak bağlıyor, sıkıca.
Dürüm oldum. Hem de muhteşem bir dürüm; sımsıkı sarılmış, dışarıda yüzden başka bir şey kalmamış.
Direniyorum. Tabii ki direniyorum.
En son yattığım yatakta hiçbir şeyimi kıpırdatamıyordum. Kol yok. Bacak yok. Alnımın üstünde bir kayış. Her gece o bedenden çıkarılmak için yalvardım.
Biri beni çıkardı. Yeni beden, dört uzuv, hepsi çalışır durumda. Bir saattir benimler.
Ve bu dünyanın ilk yaptığı şey onları bağlamak.
Şakaysa, yukarıdaki birinin çok kuru bir espri anlayışı var. Gülerdim, bu beden çığlık atmaktan başka bir şey yapabilseydi. Ben de çığlık atıyorum. Kıpkırmızı oluyorum. Minicik ciğerlerimin bütün gücüyle bağırıyorum.
Annem yattığı yerden konuşuyor, yavaş ve yorgun.
"Daha sıkı, Matryona. Babasının omuzları var bunda."
"Sıkı sarıyorum zaten."
"Kolya—" diye başlıyor, sonra kendini durdurup gülüyor. "Yok, daha değil. Ufaklık. Senden az mızmızlanan koca adamları diktim ben."
Hiçbiri işe yaramıyor. Kuşak sıkı kalıyor, benim çığlığımın da zaten gücü bitiyor. Daha kötüsü, bu sıkılık her yanımı saran, hiç bırakmayan bir kucak gibi gelmeye başlıyor. Ben emir vermediğim halde gözlerim ağırlaşıyor.
Yine tutsak. Bu sefer sıcak ve tok bir tutsak. Ama tutsak.
İşe yaramasından nefret ediyorum.
Sonra ebe kapıyı açıyor.
İçeri giren soğuğu tanıyorum. Siper soğuğu. Ocak soğuğu. Yakandaki aralığı bulup içine yerleşen türden. Kundağın dışında kalan tek yerim yüzüm ve raporun tamamını o alıyor. Eksi yirmi, belki daha da kötü. Rüzgâr, bir de damlardan savrulan kuru kar.
Karar: hayır.
Bunu yüksek sesle söylüyorum. Kimse dinlemiyor. Üstüme bir koyun postu atıyorlar. Ebe beni bir somun ekmek gibi koltuğunun altına sıkıştırıyor, öbür kolunu anneme veriyor ve üçümüz karanlığa çıkıyoruz.
Sonra sıcaklık, arkamızda çarparak kapanan bir kapı ve duvar gibi bir koku: duman, ekşi lahana, koyun ve insan. En çok insan.
Yukarıda bir yerden iki ses geliyor.
"Erkek mi?"
"Kucağıma alabilir miyim?"
"Hayır," diyor üç yetişkin aynı anda.
İzba, yani ailenin kütük evi, kocaman beyaz bir sobanın etrafına kurulmuş tek bir odaydı. Sobanın tepesinde, en sıcak yerde, iki çocuk yüzüstü yatmış, yeni bebeğe bakıyordu: dokuz yaşında ve ciddi bir kız olan Maşa ile altı yaşında ve hiç de ciddi olmayan Fedya.
"Maşa. Fedya. İnin aşağı, ebeye yol verin," diyor yaşlı, kuru bir ses.
Demek bir ablam ve bir ağabeyim var. Onları henüz göremiyorum. Sobanın tepesinde çok dikkatli nefes aldıklarını duyabiliyorum; yatmaya gönderilmemek için görünmez olmaya çalışan çocuklar nasıl nefes alırsa öyle.
Babam soğukla birlikte geliyor.
Kapı çarpıyor, yerde bir ayaz dalgası yuvarlanıyor ve kocaman bir şey, çizmelerindeki karı silke silke içeri giriyor. Kömür, demir ve ter kokuyor. Burnumun ucundan ötesini pek göremiyorum ama iri olduğunu anlayabiliyorum, çünkü köşedeki alevin önüne geçince ışık kayboluyor.
"Stepan," diyor sobanın yanından o yaşlı, kuru ses. Büyükannem, herhalde. "Eller. Dirseğine kadar kapkarasın."
Yıkanıyor. Uzun sürüyor.
Sonra yanıma geliyor ve ebe beni ona uzatıyor.
Beni iki eliyle, önünde, kolları kaskatı tutuyor. Ateşten yeni çıkmış bir nal gibi. Sanki ben onu yakacakmışım ya da o beni ezecekmiş de hangisinin daha kötü olduğuna henüz karar verememiş gibi.
"Yaklaştır," diyor büyükannem. "Isırmaz. Dişi yok."
"Çok küçük."
"Hepsi küçüktür. Sen de küçüktün."
"Öyle miydim?"
"Yok. Kocamandın. Hâlâ kızgınım."
Yavaşça, çok dikkatle, beni kendine yaklaştırıyor. Bir sakal yüzümü kaşıyor. Uzun süre bana bakıyor. Ben de ona bakıyorum, ya da bakmaya çalışıyorum. Yüzü sıcak bir bulanıklık, gözlerin yerinde iki koyu leke.
"Merhaba, oğlum," diyor. Alçak sesle, aramızda bir sırmış gibi.
İki kelime. İki kelimenin bu kadar sert vurabileceğini bilmiyordum.
Beni yatağa koymuyorlar. Tavana asıyorlar.
Bunu artık her şeyi öğrendiğim gibi öğreniyorum: dokunarak. Sırtımın altında sığ bir sepet. Saman gibi çıtırdayan küçük bir yatak, çünkü saman. Başımın üstünde bir yerde gıcırdayan ipler.
Büyükannem bırakınca her şey biraz aşağı iniyor, zıplıyor, sallanıyor.
Sallanıyorum.
Biri yerde yürüdükçe sallanıyorum. Sobanın kapağı açılınca sallanıyorum. Fedya sobanın üstünde uykusunda dönünce de sallandığımdan neredeyse eminim.
Bunu daha önce hissetmiştim. Yaz, bir göl, dedemin eski oltası, küçük dalgaların üstünde inip kalkan kırmızı beyaz bir mantar. Şimdi mantar benim. Yukarıda bir yerde, büyük bir balık beni düşünüyor.
Gece oluyor. Herkes nereye sığarsa oraya yatıyor: sobaya, sedirlere, tavana yakın yatak rafına. Biri ışığı parmaklarıyla söndürüyor. Sadece köşedeki küçük kırmızı alev kalıyor.
Sonra horlamalar başlıyor.
Babam demirci körüğü gibi horluyor; bir içeri bir dışarı, hiç şaşmadan. Büyükannem burnundan ıslık çalıyor. Fedya uykusunda mırıldanıyor.
Uyuyamıyorum. Bedenim istiyor. Kafam izin vermiyor.
Ben de gece nöbetinde aklımı kaçırmamak için yaptığım şeyi yapıyorum. Ezberden bir şey sayıyorum. Periyodik tabloyu, neden olmasın.
Hidrojen, bir. Helyum, iki. Lityum, üç.
Geliyor. Hepsi. Sırasıyla. Her element, her numara, virgülden sonrasına kadar her atom kütlesi. Potasyum, on dokuz, otuz dokuz virgül sıfır dokuz sekiz.
Duruyorum.
Tuhaf olan bu değil. Tabloyu hep bilirdim. Sınıfın en iyisiydim. İddiaya girip ezbere sayardım, iddiayı da genelde kazanırdım.
Tuhaf olan, bir liste hatırlamıyor olmam. Afişi hatırlıyorum. Teknik üniversitedeki amfinin arka duvarındaki afişi. Skandiyumun üstündeki kahve lekesini görebiliyorum. Soy gazların yanında yırtılmış köşeyi ve birinin onu tutturmak için yapıştırdığı, sararmış bant parçasını görebiliyorum.
O amfide bir buçuk yıl oturdum ve o banda bir kez bile bakmadım.
Şimdi üstündeki kırışıkları sayabiliyorum.
Gözlerim kendi kolumun ucunu göremiyor, hafızam ise başka bir hayattan kalma bir bant parçasının kırışıklarını sayabiliyor. Biri bu bedenin kablolarını çok tuhaf bir sırayla bağlamış.
Başka bir şey deniyorum. Eski hayatımda büyükannemin mutfak masası. Muşamba. Beyaz zemin üstünde, üçerli salkımlar halinde kırmızı kirazlar. Kenara yakın, bir keresinde sıcak tavayı koyduğu yerde bir yanık izi. Birinci sınıftan bir kızın telefon numarası. Askerlik yemininin her kelimesi. Son sigaralarımı aldığım dükkânda çalan şarkı.
Hepsi orada. Her raftaki her kitap, tozu alınmış.
Bir hediye gibi gelmesi lazım. Daha çok, biri kafamın içine girip ortalığı toplamış gibi geliyor.
O çukur da orada. Kusursuz. Toprağın kokusu. Vızıltı.
O rafı kapatıyorum. Bazı kitapları iki kere okumaya gerek yok.
Daha sonra, ortalık iyice karardığında, biri kalkıyor.
Yavaş adımlar. Tahtaların üstünde çıplak ayaklar. Bir şekil sepetimin üstüne eğiliyor ve çok yakında duruyor. Yüzümde sıcak bir nefes. Annem. Kulağını burnumun hemen yanına getirmiş, benim nefesimi duyabilmek için kendi nefesini tutuyor.
Yardımcı olmak için nefes alıyorum.
"Daşa." Babamın sedirden gelen, uykudan kalınlaşmış sesi. "Yat artık."
"Birazdan."
"Mitya'da da böyle yapmıştın. Bir ay boyunca her gece."
"Mitya da küçük bir domuz yavrusu gibi nefes alırdı."
Bir sessizlik. Sonra babam karanlığa doğru çok hafifçe gülüyor.
"Nezle olmuş bir domuz yavrusu gibi."
"Aynen öyle."
Yine de biraz daha kalıyor. Sonra adımlar geri gidiyor ve sedir gıcırdıyor.
Mitya. Bu ismi aklımda tutuyorum. Bu evde hiç Mitya diye birini duymadım. İsmi, artık burada olmayan birinden bahseder gibi söylediler ama söylerken gülümsediler.
Sabah savaşa giriyorum.
Düşman büyükannem.
Çiğnemeyle başlıyor. Kulağıma yakın, yavaş ve ıslak. Büyükannem bir şey çiğniyor, hem de çok az dişle. Sonra bir duraklama, kumaşın bükülmesi, bir ipliğin kopma sesi ve bir şey bana doğru geliyor. Soska diyor buna. Emzik yani.
Birinci raunt. O şey dudaklarıma değiyor. Tükürüyorum. Puan bende.
İkinci raunt. Başımı çeviriyorum. Peşimden geliyor. Öbür yana çeviriyorum. O yana da geliyor. Berabere.
Üçüncü raunt. İtiraz etmek için çığlık atıyorum. Büyük hata. Düşmanın önünde ağzını asla açmazsın. İçeri giriyor.
Dördüncü raunt. Sıcak. Biraz tatlı. Ben de çok, çok açım.
Dördüncü raundu kaybediyorum.
Haftalar sonra, gözlerim çalışmaya başlayınca içinde ne olduğunu öğreneceğim: büyükannemin kalan üç dişiyle çiğnenip bir bez parçasına sarılmış kara ekmek. İyi ki o zaman bilmiyormuşum.
Büyükannemin sesi çok memnun.
"Şuna bak, nasıl da dövüşüyor," diyor. "Aferin. İnatçılar yaşar."
Sonra annem beni alıp düzgünce emziriyor. Bunu anlatmayacağım. Bir günlük de olsa insanın bir onuru var. Sadece şunu söyleyeyim: bezden iyidir.
Maşa sabahın çoğunu sepetimin yanında oturarak geçiriyor. Dokuz yaşında ve beni kendi işi saymaya karar vermiş. Sepeti sallıyor ve benimle iş arkadaşıymışım gibi konuşuyor.
"Yarın kiliseye gideceksin," diyor. "Annem gelemez. Seni doğurduğu için kırk gün kiliseye giremez. O yüzden onun yerine ben olacağım."
Bana adil geliyor. Birinin bana göz kulak olması lazım.
"Vaftiz baban Gavrila Amca olacak. Kaşından ta buraya kadar inen bir yara izi var." "Burası"nın neresi olduğunu göremiyorum. Sesinden anladığım kadarıyla etkileyici bir yer. "Ona bunu ne yaptı diye sordum, 'Bir kurt,' dedi. Annem de 'Kılıçlı bir kurt,' dedi. Sonra ikisi de saatlerce güldüler, bir şey de açıklamadılar."
Kılıçlı bir kurt. Bunu okların yanına koyuyorum.
"Yarın köpekleriyle gelecek. Bizim inekten büyükler."
Çocuklar abartır. Ben de bir zamanlar çocuktum.
"Köydeki lonca binasını o yönetiyor. Maceracıların geldiği yeri."
Maceracılar. Kelime, küçük kuzenimin telefon oyunlarından çıkmış gibi. Burada başka bir anlamı olmalı. Tüccarlar, belki. Avcılar.
"Adın da Nikolay olacak," diyor Maşa. "Babam Stepan istedi ama annem bir evde bir Stepan yeter dedi. İvan Peder birkaç gün sonra Aziz Nikolay günü olduğunu söyledi, bu da uğurluymuş. Aziz Nikolay başı dertte olanlara yardım eder."
Bezi emmeyi bırakıyorum.
İskambil kâğıdı büyüklüğünde, yağmura karşı bantla sarılmış kâğıt bir ikona. Olay olduğunda elimdeydi. Bir çukurun dibinden teşekkür ettiğim aziz. Beni duyduğuna karar verdiğim aziz.
Nikolay.
Peki. Tamam. Mesaj alındı.
Fedya'nın sesi sepetin kenarından geliyor.
"Niye öyle surat yapıyor?"
Maşa bir uzmanın güveniyle cevap veriyor.
"Bu onun kaka yapma suratı."
Haklı.
Ertesi gün vaftiz ediliyorum ve kiliseyle ilgili ilk öğrendiğim şey, oraya kızakla gidildiği.
Bana kaşındıran beyaz bir gömlek giydiriyorlar. Ev dokuması keten: biri ketenini yetiştirmiş, eğirmiş, dokumuş ve dikmiş, hepsi elle, ve her adımını tek tek hissedebiliyorum. Beni yine kundaklıyorlar: aynı dürüm, yeni lavaş. Onu bir şala, şalı da bir koyun postuna sarıyorlar. Sonunda küçük, öfkeli, yüzü olan bir soğana dönüyorum.
Annem gelemiyor. Kırk gün, demişti Maşa. Sesini kapının oradan duyuyorum, sonra yanıma geliyor, açıkta bıraktıkları tek yer olan alnımı öpüyor ve koyun postunu iyice sıkıştırıyor.
"Onu geri getir," diyor babama.
"Kiliseye gidiyoruz, Daşa. Savaşa değil."
"Sen yine de geri getir."
Sonra çanlar geliyor.
Kilise çanları değil. Kızak çıngırakları, koca bir koşum takımı dolusu; sokaktan öyle bir hızla iniyorlar ki köydeki bütün köpekler çıldırıyor. Kapının dışında büyük bir şey soluyor. Birkaç büyük şey. Merdivenden yuvarlanan bir fıçı gibi bir ses bağırıyor:
"NEREDE O? NEREDE BENİM VAFTİZ OĞLUM?"
"Bağırma!" diye bağırıyor büyükannem, ondan da yüksek sesle. "Daha iki günlük!"
"O zaman bana alışsa iyi olur!"
Köyün lonca başı geniş bir adamdı; üstündeki kurt postu palto onu daha da geniş gösteriyordu. Kır bir sakalı, kırmızı bir yüzü ve kaşından yanağına doğru inen uzun, soluk bir yara izi vardı. Hayatı boyunca bir dakika bile sessiz durmamıştı.
Tütün ve ıslak köpek kokuyor; bir de adını koyamadığım başka bir şey, keskin ve temiz, fırtınadan sonraki hava gibi. Nefesi yüzüme sıcak geliyor.
"Vay vay," diyor Gavrila Amca. "Şuna bak. Ne yakışıklı! Gözleri annesinin, çenesi babasının. Bu köyün kızları da—"
"Yüksek sesle söyleme!" Büyükannem omzunun üstünden üç kere tükürüyor. "Nazar değdireceksin."
"Ben mi?"
"Sen."
Yakışıklı. Kabul ediyorum. İki günlüğüm ve yıllardır aldığım en iyi yorum bu.
Sormadan beni babamın elinden alıyor. Benden hiç korkmuyor. Beni bir kolunun kıvrımında tutuyor, rahat ve umursamaz; yaşlı bir askerin yirmi yıldır taşıdığı tüfeği tuttuğu gibi. Onu sevmeye karar veriyorum. Pek başka seçeneğim de yok.
Maşa köpekler konusunda haklıymış.
Onları göremiyorum. Görmeme gerek yok. Kapının dışında dört çift ciğer nefes alıyor ve her biri babamınkinden büyük.
Dört taneydiler, uzun ve alçak bir kızağın önüne ikişer ikişer koşulmuşlardı: gri, tüylü ve her biri genç bir dana büyüklüğünde. Başları Gavrila'nın göğsüne geliyordu. Kanında biraz mana olan eski bir kuzey cinsindendiler; lonca başlarının sevdiği türden, çünkü bütün gün koşup günün sonunda hâlâ köpek kalabiliyorlardı. O soğukta nefesleri hiç buhar yapmıyordu; sadece yazın sıcak bir yolun üstündeki hava gibi hafif bir titreşim vardı. Geri kalan her şeyin üstüne konan kırağı (çit, kapı, Gavrila'nın sakalı) onların tek bir tüyüne bile konmamıştı.
"Bu Buran," diyor Gavrila. "Sana selam söylüyor."
Islak, sıcak ve aşağı yukarı benim kafam büyüklüğünde bir şey yüzümü kokluyor. Sonra üstüme hapşırıyor.
Sıcak.
Köyün içinden geçmek uzun sürüyor. Küçük bir köy olmadığını buradan anlıyorum. Avlu avlu köpekler bize havlıyor, biz geçerken de birden susuyorlar. İnsanlar kapılardan bağırıyor.
"Stepan! Oğlan mı?"
"Oğlan!"
"Ne güzel! Bir çift el daha!"
"Boğma onu, İvan Peder!"
Köpekler öyle ağır ağır gitmiyor. Var güçleriyle koşuyorlar ve kızak uçuyor. Elimde sadece beyaz bir bulanıklık, kızak ayaklarının hışırtısı, çıngıraklar ve Gavrila Amca'nın içine kırağı dolmuş sakalının batışı var.
Vaftiz annem olacak olan ebe Matryona yanımızda oturuyor ve yol boyunca konuşuyor. Gavrila'yla, köpeklerle, benimle, gökyüzüyle. Kimse cevap vermeyince kendine cevap veriyor. Her yüz metrede bir söylediği şeylerden biri "Yavaşla." Gavrila hiç yavaşlamıyor.
Gerek de yoktu. Gavrila, başkalarının nefes alması gibi sürüyordu kızağı; dizginler bir elinde, bebek öbüründe, yola neredeyse hiç bakmadan. Sokağın sonunda keskin bir dönemeç vardı, bir de bir kuyuyla birinin odun yığını arasında dar bir aralık. Yavaşlamadı. Sadece biraz yana yattı; kızak tek ayağının üstüne kalktı, iki yanında birer karış boşluk kalarak aralıktan kaydı ve hiç sarsılmadan yere geri indi.
Arkada oturup sevinçten bağıran Fedya dönemeçte elini kaçırdı ve uçtu. Bir an beyaz göğün önünde, havada baş aşağı asılı kaldı.
Gavrila'nın boştaki eli arkaya gitti. Kimse hareket ettiğini görmedi. Bir an dizginlerin üstündeydi; bir sonraki an Fedya'yı, karın bir metre üstünde, yakasından tutuyordu. Oğlanı yeniden oturağa savurdu ve başını okşadı.
"İki elinle tutun, asker."
"İki elimle tutunuyordum!"
"O zaman üçüncü bir el çıkar."
Bunların hiçbirini görmedim. Hissettim. Dünya yana devrildi, bir bağırış, bir gümleme, sonra Fedya'nın söylenmesi. Ve bütün bu süre boyunca, içinde yattığım kol bir kere bile kıpırdamadı.
Hızlı adamlar tanıdım. Lyoha, sen orada olduğunu fark etmeden sigarayı ağzından alabilirdi. Ama öbür kolunu kıpırdatmadan uçan bir çocuğu yakalayabilen birini hiç tanımadım.
Maşa'nın çok sert sesi, Fedya'ya yolun geri kalanında artık kuşağından kendisinin tutacağını ve bunun son söz olduğunu bildiriyor.
Bütün bu gürültünün ortasında yatıp düşünüyorum: Kiliseye gidiyorum.
Eski hayatımda kilise, her zaman emin olduğum tek yerdi. Yürümeye başladığımdan beri her pazar gittim. Duaları çarpım tablosundan önce öğrendim. Cephede, kâğıt aziz elimde, her gün dua ettim.
Ve biri duydu. Kanıtının içinde yatıyorum.
Yani evet. Kiliseye gidiyorum. Birine bir teşekkür borcum var.
Kilisenin içi soğuk, sandığından da soğuk; mum, duman ve eski tütsü kokuyor. Karanlıkta küçük ışık noktaları yüzüyor. Mumlar, herhalde.
İvan Peder'in ince, yaşlı bir sesi var; bunu bin kere yapmış bir adamın sesi. Herhalde yapmıştır da.
Sonra beni açıyorlar.
Her şeyi. Koyun postunu, şalı, kundağı, kaşındıran gömleği. Kilisenin havası çıplak tenime çarpıyor ve bu konuda ne düşündüğümü herkese bildiriyorum.
"Ciğerlere bak," diyor Gavrila, keyifle.
İvan Peder beni yaşlı, kuru iki eliyle alıyor, Tanrı'nın kulu Nikolay hakkında bir şeyler söylüyor ve beni suya sokuyor.
Dibe. Tamamen.
Birincisinde bir şey yapamayacak kadar şaşkınım.
İkincisinde su altında çığlık atmaya çalışıyorum. Bu bir hata.
Üçüncüsünde yukarı çıkıyorum ve burnumdan su akarken, avazım çıktığı kadar bütün kiliseye tam olarak ne hissettiğimi anlatıyorum.
"Duydunuz mu!" diyor Gavrila, öz babası gibi gururlu. "Savaşçı ciğeri bu!"
Diyakoz onu susturuyor. İvan Peder duraklamıyor bile. Daha kötülerini duymuştur.
Beni temiz bir beze sarıyorlar. İvan Peder küçük bir fırçayı yağa batırıp alnıma, gözlerime, kulaklarıma, göğsüme, ellerime, ayaklarıma sürüyor. Her seferinde aynı kelimeleri mırıldanıyor.
O yağda biraz işlenmiş mana vardı, İvan Peder'in elleriyle yaptığı çoğu şeyde olduğu gibi: bahar güneşi kadar ılık, küçük, sade bir kutsama. Bunu o kadar çok vermişti ki artık elinden çıkışını hissetmiyordu bile. Diyakoz yankılanacak kadar yüksek sesle esnedi.
Ve ben ısınıyorum.
Hamamdaki gibi değil. Orada altımda yanan, annemin teniydi. Bu daha yumuşak ve fırçanın değdiği her yerde.
Ilık yağ, diyorum kendime. Sobada ısıtmış olmalılar. Bu kadar soğuk bir kilisede başka türlü olmaz.
Ama yağ bana değdiğinde soğuktu. Onu da hissettim.
Biri esniyor. Başka kimse bir şey fark etmiş görünmüyor. Demek ya buradaki herkes buna alışkın ya da ben delirmeye başlıyorum.
Hangisini tercih edeceğimden emin değilim.
Sonra başıma soğuk bir şey değiyor ve makas sesi duyuyorum. Çıt. Çıt. Çıt. Çıt. Haç şeklinde dört küçük kesik.
İki günlüğüm ve şimdiden vergi ödüyorum. Saçla.
İvan Peder kesilen saçları balmumundan küçük bir topa sarıp vaftiz kurnasına bıraktı ve herkes bakmak için öne eğildi. O kilisedeki bütün köylüler, balmumu batarsa bunun ne anlama geldiğini bilirdi. Stepan bu kurnanın başında daha önce dört kez durmuştu.
Balmumu yüzdü.
Herkes aynı anda nefesini bırakıyor. Babamın nefesinin içinden çıkışını duyuyorum; uzun ve yavaş, ağır bir yükü yere bırakan bir adam gibi.
Hangi sınavı geçtiğimi bilmiyorum. Ama o nefesten, bu ailede herkesin bu sınavı geçemediğini duyabiliyorum.
Çıkarken İvan Peder kapının yanında duruyor ve bir kalemin cızırtısını duyuyorum.
"Nikolay," diye yazarken okuyor, "Stepan oğlu, bağlı olduğu malikâne—" ve yakalayamadığım bir isim.
İlk resmî belgem.
Çıkmadan önce beni ikonaların önünde dolaştırıyorlar. Ebe beni her birine kaldırıp kısa bir dua ediyor ve camı öptürüyor. Eh. Yüzümü cama bastırıyor. Aşağı yukarı aynı şey.
Üçüncüsünde duruyor.
"Bu da senin azizin," diyor bana. "Mucizeler Yaratan Nikolay. Selam ver."
Onu göremiyorum. Sadece altın sarısı bir bulanıklık, ortasında bir yerde koyu bir şekil.
Görmeme gerek yok. O yüzü tanıyorum. Yüksek, kel alın. Kısa, beyaz sakal. Uzakta bir şeyi dinliyormuş gibi biraz yana bakan gözler.
Onunla çok şey atlattık.
Merhaba, diye düşünüyorum ona doğru. Açtığın için sağ ol.
Bir şey demiyor. Hiç demezdi zaten.
Dışarıda, Stepan kilise avlusunda durdu. Çitin yanında, yan yana, tepelerinde kardan külahlarla iki küçük tahta haç duruyordu. Eldiveniyle üstlerindeki karı sildi. Hiçbir şey söylemedi. Sadece yaptı; her şeyi yaptığı gibi, dikkatle.
Maşa üstüme eğiliyor.
"Bu Mitya," diyor. "Bu da Dunyaşa. Büyüyünce sana onları anlatırım. Dunyaşa ısırırdı."
Babam gülüyor; kısa, şaşkın bir gülüş.
"Isırırdı," diyor. "Küçük bir köpek gibi."
Sonra Gavrila ıslık çalıyor ve köpekler bizi eve götürüyor.
Kiliseden çıktığımızda hava kararmaya başlıyor. Bunu ben bile anlayabiliyorum: beyaz bulanıklık önce maviye, sonra griye dönüyor.
Yolun yarısında ormanda bir şey uluyor.
Uzun bir ses, sonunda yükseliyor. Sonra başka bir ses ona katılıyor, sonra bir başkası. Dört köpek birden olduğu yerde duruyor. Buran göğsünün derinliklerinden bir ses çıkarıyor; kızağın tabanından hissedebiliyorum.
Sonra rüzgâr dönüyor ve duman kokusu alıyorum.
Baca dumanı değil. Tarlaların arasındayız, en yakın ev çok gerimizde kaldı. Bu, sönmüş bir ocağın, sabahki ıslak külün kokusu. Kışın ortasında, hiçbir şeyin yanmadığı ormandan rüzgârla geliyor.
Ağır, demir bir şey kızağın tabanında sürtünüyor. Babam, baltasını eline yakın çekiyor. Bu sesi bana kimsenin açıklamasına gerek yok.
Ormanın kenarında, üç yüz metre ötede, kül kurtları huş ağaçlarının arasında durup kızağı izliyordu. Alacakaranlıkta onları ağaçlardan ayırmak zordu: sönmüş bir ateşin renginde, uzun, gri şekiller; sırtlarından közlerin son dumanı gibi hafif bir pus yükseliyordu. Gözleri günün son ışığını yakalayıp tutuyordu; donuk bir kırmızı. Yürüdükleri yerde kar griydi.
Gavrila köpeklere tek bir kelime söylüyor. Alçak sesle, ben yakalayamıyorum. Dördü de birden hırlamayı kesiyor; sanki bir düğmeyle kapatmış gibi.
"Kül kurtları," diyor Gavrila. Endişeli değil. Hava durumu okuyan bir adam gibi konuşuyor. "Bu yıl erken geldiler."
"Yan komşu Kuzminler bir koyun kaybetti," diyor babam.
"Duydum."
Gavrila dilini şaklatıyor ve köpekler yola devam ediyor. Ondan sonra bir süre kimse konuşmuyor. Fedya bile sessiz.
Kül kurtları. Kurtları bilirim; şehrin dışındaki ormanlarda vardı. Külün bununla ne ilgisi var, bilmiyorum. Gözlerim de bu haldeyken gidip bakamam.
Onu okların ve kılıçlı kurdun yanındaki rafa koyuyorum. Raf dolmaya başladı.
Evde komşular küçük, fakir bir şenlik için geliyor. Hiçbirini göremiyorum ama duyabiliyorum, kokusunu alabiliyorum: ıslak paltolar, soğan, bir de birinin şişesi.
Önce ebe Matryona bir tencere lapa çıkarıp ilk kaşığı babama veriyor. Oda sessizleşiyor. Sonra babamdan, yetişkin bir adamdan hiç duymadığım bir ses çıkıyor: bir öksürük, bir boğulma ve bir inilti, hepsi bir arada.
"Yaban turpu," diye açıklıyor büyükannem odadakilere. "Bir de tuz, biber, Matryona daha ne bulduysa. Kadının ne çektiğini anlasın diye."
"Ne çektiğini biliyorum," diyor babam, konuşabilecek hale gelince, ve su istiyor. Sedirde annem öyle gülüyor ki sedir gıcırdıyor.
Sonra biri tencereyi kırıyor ve herkes ebe için parçaların arasına bir bozuk para atıyor.
Ondan sonra Gavrila Amca hediyeleri dağıtıyor.
İlki benim için. Herkesin ardından söylediklerine bakılırsa bir bıçak.
"Her erkeğin bir bıçağa ihtiyacı vardır," diyor Gavrila ve onu beşiğe koymaya çalışıyor.
Büyükannem bileğini havada yakalıyor. Şaplağı duyuyorum. Yaşlı bir kadına göre hızlı.
"Daha kendi kafasını tutamıyor, Gavrila."
"Vakti var."
Annem bıçağı alıp evdeki en yüksek rafa koyuyor.
"On dört yaşına gelince," diyor.
"On iki."
"On dört."
İkinci hediye bütün aile için. Kâğıda sarılı bir şey. Büyükannem kokluyor ve sesi değişiyor.
"Çay," diyor. "Gerçek çay."
"Panayırdan."
"Gavrila, seni aptal. Bu sana kaça patladı?"
"Sorma."
Büyükannem onu temiz bir beze sarıp sandığa koyuyor, ta dibine. Kapağın çok yavaşça kapandığını duyuyorum.
"Paskalya için," diye ilan ediyor. "Ondan önce tek bir yaprağı bile açılmayacak."
Sekizinci sınıf tarih kitabı, sayfa 143, sol alt köşe: semaverin başında bir tüccar ailesi ve yüz elli yıl önce çayın varlıklı ailelerin lüksü olduğunu yazan bir alt yazı. Sayfayı görebiliyorum. Biri tüccarın karısına bıyık çizmişti. Bu evde ise çay sandığa giriyor, bir hazine gibi sarılıp sarmalanıyor ve Paskalya'yı bekliyor.
Daha sonra, komşuların sesi yükselmiş ve şişe iki kez dönmüşken, Gavrila gidip sobanın yanındaki sedirde annemin yanına oturuyor. Beşiğim tam onların üstünde. O oturunca biraz sallanıyorum.
Bir süre öylece oturuyorlar.
"Matryona anlattı," diyor alçak sesle. "Hamamda olanları."
"Matryona çok konuşuyor."
"Daşa."
"Kanamam vardı. Ne yapacaktım? Kibarca rica mı edecektim, dursun diye?"
"Sen hep böyleydin." Biraz gülümsüyor; duyabiliyorum. "O zamanlar da. Hatta o—"
Duruyor.
İkisi de çizmelerinin arasında, yerde aynı noktaya baktılar; sanki orada sadece ikisinin görebildiği bir şey yatıyormuş gibi.
Sessizlik uzuyor. Cephede biri artık var olmayan bir birliğin adını söyleyince adamlar böyle susardı.
"Senin suçun değildi," diyor Gavrila.
Annem bir an cevap vermiyor. Sonra sedirde bir kâsenin sürtündüğünü duyuyorum.
"Bir şeyler ye, Gavrila."
Yiyor. İkisi de bu konuda başka bir şey söylemiyor.
O gece, misafirler gittikten sonra büyükannem beşiğimin ipine bir şey bağlıyor. Sepetin titrediğini hissediyorum, kendi kendine mırıldandığını duyuyorum.
"Gözü değer o adamın," diyor. "Kalbi iyi. Ama gözü değer."
Kırmızı, yünlü bir iplikti; düğümü ona kendi büyükannesi öğretmişti. Bu tür nazarlıklar o köyde kiliseden daha eskiydi ve birkaçı hâlâ işe yarıyordu. Bu da onlardan biriydi.
"Anne," diyor annem sedirden. "Bu sabah vaftiz edildi. Bir vaftiz babası, bir vaftiz annesi, bir de azizi var."
"Azizlerin işi başından aşkın," diyor büyükannem. "İplik her zaman yerinde."
Sobanın tepesinden Maşa'nın sesi geliyor.
"Büyükanne, annem bizimle yaşamaya nasıl geldi?"
Annem iç çekiyor. "Maşa. Uyu."
Ama büyükannem çoktan yerleşmiş bile. Elinde bir hikâye, karşısında bir dinleyici olan yaşlı bir kadın ve hiçbir şey onu durduramayacak.
"Annen," diyor, "o işinden tek başına döndü; çantasında borçtan başka bir şey yoktu. Kendisinden büyük borçlar. Barin de onları ödedi. Son kapiğine kadar."
"Neden?" diye soruyor Maşa.
"Şifacı dediğin, sahibi olunca işe yarar bir şeydir. Efendinin gutu var, bir de ortalıkta ne hastalık varsa kapan bir ev dolusu çocuğu." Büyükannem burnunu çekiyor. "Annen de bu bölgenin gördüğü en güzel—"
"Anne."
Annem sesini yükseltmiyor. Sadece bir kez söylüyor. Büyükannem duruyor.
Kimse bir şey söylemiyor.
Daşa duvara bakıyordu. Kimseye değil; sadece duvara, onunla Gavrila'nın yere baktığı gibi. Masada Stepan bir koşum kayışını tamir ediyordu. Elleri durdu. Biri yavaşça yumruk oldu, sonra aynı yavaşlıkla yeniden açıldı.
Büyükannem boğazını temizliyor. Devam ettiğinde sesi daha hafif. Biraz fazla hafif.
"Böylece onun adına yazıldı. Sonra da benim Stepan'ımla evlenmesine izin verdi, Tanrı'ya şükür. Yoksa Stepan hâlâ bekâr olacaktı, bir de kömür kokacaktı."
"Hâlâ kömür kokuyor," diyor annem. Sesi, nereye gittiyse oradan geri dönmüş.
"Evet, ama artık o senin derdin."
"Anne, bunları niye çocuklara anlatıyorsun?"
"Çocuklar zaten biliyordu. Bu bilmiyordu."
Annem kendini tutamayıp gülüyor ve büyükanneme yumuşak bir şey çarpıyor. Bir bez parçası, sanırım.
Sepetimde yatıp bunu evirip çeviriyorum.
Efendinin evinde ne olduğunu bilmiyorum. Kimse bunu bir bebeğe açıklamayacak. Ama içindeki herkesin bir şeyi söylememeye anlaştığı bir odanın sesi nasıldır, bilirim. Öyle odalarda bulundum.
Borçlar. Bir barin.
Rusya'daki her çocuk bu kelimeyi okuldan bilir: Puşkin, Turgenyev, sınavdan önceki gece okunan kitaplar. Ben onları kimyaya bir an önce dönebilmek için hızlı okurdum. Barin, efendi demek. Mülk sahibi. Toprağın sahibi olan adam.
Bir de üstündeki insanların.
Onun adına yazıldı.
Kızaklar. Kimsenin hatırlamadığı bir cinsten köpekler. Hiçbir yerde elektrik ışığı yok. İnsanlara sahip olan ve işe yarayanları elinde tutan bir efendi.
Ses yeni bir dünya demişti. Eski bir dünyayı kastettiğini düşünmeye başlıyorum.
Günler birbirine karışmaya başlıyor. Yavaş yavaş gözlerim de çalışmaya başlıyor.
Her gün biraz daha. Burnumun ucundaki bulanıklık uzaklaşıyor. Şekillerin kenarları oluşuyor. Seslerin yüzleri oluyor. Üçüncü haftada bir sabah uyanıyorum, yukarı bakıyorum ve tavanı görüyorum. Gerçekten görüyorum: kirişleri, isi ve belli ki orada benden uzun zamandır yaşayan bir örümceği.
Sonunda evi düzgünce görebiliyorum.
Tek bir oda. Gerisinin gelmesini bekleyip duruyorum. Gerisi yok. Kocaman beyaz bir soba, duvar boyunca sedirler, bir masa, tavana yakın yatak rafı ve uzak köşede, yukarıda, karanlık, boyalı bir yüzün önünde kırmızı camın içindeki küçük alev. Hepsi bu. Sandalye yok, dolap yok, yatak yok. Elektrik düğmesi yok, priz yok; alışkanlıktan duvarlarda priz arıyorum.
İlkel, diyor buzdolabıyla büyümüş yanım. Ama masa, bir adamın kolu kalınlığında tek parça bir tahta; ovula ovula bembeyaz olmuş. Eski dairemdeki bütün o ucuz, kendin kur dolaplar çöplüğe gittikten çok sonra bile bu masa yerinde duracak.
Sobaya ise hemen saygı duyuyorum. Küçük bir araba büyüklüğünde ve bütün ev ona göre kurulmuş; bir kilisenin sunağa göre kurulduğu gibi. Sıcak. Evin geri kalan her şeyini affediyorum.
Beşiğim, tepedeki bir kirişe tutturulmuş uzun bir tahta sırığın ucundan sarkıyor; sırık olta gibi aşağı eğiliyor. Bu da sallanma meselesini epey açıklıyor.
Sonra ailemi görüyorum.
Maşa'yla Fedya, kaba gri kumaştan, dizlerine kadar inen, bellerinden bir iple bağlanmış aynı uzun gömlekleri giyiyor. Fedya'nın kolları dört kez kıvrılmış. O gömlek belli ki önce Maşa'nındı, ondan önce de başka birinin. Eski hayatımda şehir merkezindeki bir dükkân böyle bir gömleği "el dokuması eko keten" diye bir aylık maaşa satardı. Burada ise sadece ablandan kalan şey.
Büyükannem ufak tefek ve çevik; üstünde sarafan denen uzun, koyu renk, askılı bir elbise var, başörtüsünü de çenesinin altından öyle sıkı bağlamış ki kan dolaşımı için endişeleniyorum.
Babamın ayakları dizlerine kadar bez şeritlere sarılı, bezin üstüne de iki küçük sepete benzeyen, ağaç kabuğundan örülmüş ayakkabılar giyiyor. Koca bir adam. Bir demirci. Sepet ayakkabılarla.
Yargılamamaya karar veriyorum. Şu an üstümde bir masa örtüsü var.
Geceleri ışık, bir su leğeninin üstündeki demir bir tutacağa sıkıştırılmış çıradan geliyor. Birkaç dakika yanıyor, sonra bitiyor ve birinin bir sonrakini ondan yakması gerekiyor. Bu Fedya'nın işi. İşini çok ciddiye alıyor. Bir de başında uyuyakalıyor, ev kararıyor ve büyükannem de onun için burada tekrarlamayacağım bir laf ediyor.
Bir öğleden sonra Gavrila Amca köpekleriyle uğruyor ve Maşa beni kapıya kadar taşıyor. Bu sefer onları görebiliyorum.
Tam herkesin dediği kadar büyükler. Tuhaf olan bu değil.
Tuhaf olan nefesleri. Eksi yirmide sıcak olan her şeyin nefesinden buhar çıkar. Atlar, insanlar, ben. Bu bir görüş değil; sıcak, nemli hava soğukla karşılaşınca bunu yapar. Gavrila'nın sakalından buhar çıkıyor. Maşa'dan buhar çıkıyor. Köpeklerden çıkmıyor. Bir tutam bile.
Vaftiz günü suçu gözlerime atabilirdim. Gözlerim artık iyi. Suçu atacak hiçbir şeyim kalmadı.
Bir kere yoldan, üç siyah atın çektiği, gümüş çıngıraklı, kapısında boyalı bir arma olan bir kızak geçiyor. Efendinin, diye fısıldıyor Maşa. Herkes bakmak için pencereye gidiyor. Annem hariç herkes.
Bazı geceler kül kurtları değirmenin oralarda şarkı söylüyor. O zaman annem kalkıp pencereye gidiyor ve onlar susana kadar orada duruyor.
Dışarıdaki dünya bulanık olmaktan çıkınca içerideki dünyayı fark etmeye başlıyorum.
Geceleri, ev sessizken oluyor. Kalp atışım; hızlı, hafif, dikiş makinesi gibi çalışan bir bebek kalbi. Bir de onun altında, çok hafif, başka bir şey.
Atış değil. Daha çok bir uğultu. Kaburgalarımın altında bir yerde, yavaş ve düzenli; her şey sessizken yan odadan gelen buzdolabı sesi gibi. Belki baştan beri oradaydı ve duyularım onu yakalayacak kadar ancak şimdi gelişti.
Dinlemek için nefesimi tutuyorum. Kalbim hızlanıyor. Uğultu hızlanmıyor.
Kalp atışım değil. Nefesim değil. Biyolojide öğrendiğim hiçbir şey değil.
Tabii ki onu hareket ettirmeye çalışıyorum. Askerim ben. Bir şey bulunca ona emir veririm.
Sınavlarda nasıl odaklanıyorsam öyle odaklanıyorum. Hiçbir şey. Daha çok odaklanıyorum. Var gücümle sıkıyorum.
Bir şey kıpırdıyor. Ne yazık ki uğultu değil.
Büyükannem kalkıyor, havayı kokluyor ve tek kelime etmeden altımı değiştiriyor. Deney ikinci bir emre kadar ertelendi.
Noel geliyor, onunla birlikte Svyatki, yani kutsal günler. Kutsal günlerle birlikte de eve arka ayakları üstünde yürüyen bir keçi giriyor.
Kapı çarparak açıldığında yarı uykudayım. Soğuk hava. Kahkahalar. Şarkılar. İçeri bir kalabalık doluşuyor ve en önde, ters çevrilmiş bir koyun postu giymiş, boynuzlu, tahta yüzlü, insan boyunda bir keçi var; doğruca beşiğime geliyor, üstüme eğiliyor ve MEEEE diyor.
Çığlık atıyorum.
Tabii ki çığlık atıyorum. Sekiz ay boyunca, bir şey üstüne eğilip ses çıkarıyorsa ölmek üzere olduğunu öğrendim.
Keçi başını çıkarıyor. Altından yanakları kıpkırmızı, on altı yaşlarında, gülmekten kırılan bir oğlan çıkıyor.
"Korkma kardeşim, benim! Yan komşudan Petka!"
Arkasından iki koyun postundan yapılmış bir ayı, karısının elbisesini giyip başörtüsünü takmış iri bir adam ve avazları çıktığı kadar kolyadki denen Noel ilahilerini söyleyen bir sürü çocuk geliyor. Büyükannem bir sepetten fırında pişmiş küçük inekler ve keçiler dağıtıyor, şarkılar daha da yükseliyor. Çocuklardan biri bir sopanın ucunda, içi aydınlatılmış kocaman kâğıttan bir yıldız taşıyor. İçindeki ışık beyaz, neredeyse mavi ve hiç titremiyor.
"Kuzminler taşlarını çıkarmış," diyor büyükannem. "Yılda bir kere çıkarırlar."
Kuzminler komşumuz; çitin öbür tarafındaki aile. Keçi Petka onların büyük oğlu.
Götürülene kadar yıldıza bakıyorum. Hiç böyle yanan bir mum görmedim.
"Alışırsın," diyor annem. "Noel bu. İki hafta böyle yaparlar."
İki hafta. İki hafta keçi.
Annem şaka yapmıyor. İki hafta boyunca köy maskelerle evden eve dolaşıyor, şarkı söylüyor ve bu günler için ne sakladıysa onu yiyor. Geceleri büyük kızlar oturup kiminle evleneceklerini görmek için eritilmiş balmumu ve bir aynayla fal bakıyor. Maşa her gece gitmek için yalvarıyor, her gece de daha çok küçük olduğu söyleniyor.
Noel'den sonra ayaz daha da artıyor ve köyün en sıcak yeri babamın demirhanesi oluyor.
Maşa da beni oraya götürüyor.
Orada işleri var: süpürmek, taşımak, su getirip ellerini içinde dondurmak. Beni de sırtında getiriyor; bir şala sarıp bir un çuvalı gibi kendine bağlıyor. Fedya da geliyor, çünkü Fedya ilginç bir şey nerede oluyorsa oraya gider.
Demirhane avlumuzun sonunda alçak, kapkara bir yapı. İçerisi sıcak, karanlık ve kömür kokusuyla dolu. Ortada, babamın büyük, deri bir körükle beslediği bir ateş var. Körüğe bastıkça ateş kırmızıdan turuncuya, oradan neredeyse beyaza dönüyor ve kıvılcımlar karanlığa sıçrıyor.
Hoşuma gidiyor. Neden bilmiyorum. Belki sadece sıcaklıktandır.
Örsün üstündeki duvarda sapı olmayan eski bir balta başı asılı. Buradaki öteki bütün demirler ya kara ya paslı ya da ikisi birden. Bu ise gri ve temiz, yanına küçük, düzgün, sıra sıra işaretler kazınmış. Kapı dumanı dışarı atmak için sabahın yarısı açık duruyor ve kırağı yerden içeri, aletlerin üstüne doğru sızıyor. O balta başına hiç değmiyor.
"O babamın ilk yaptığı," diyor Fedya, nereye baktığımı görünce. "Annemle evlenmeden önceki. Hiç paslanmaz. Hiç. Bir keresinde emin olmak için yaladım."
"Dili de demire yapışmadı," diyor Maşa, "Fedya'nın hâlâ elimizde olmasının tek sebebi de bu."
Düzgünce görebileyim diye beni kaldırıyor. İşaretleri inceliyorum.
Demir paslanır. Nemli, dumanlı bir demirhanede daha da hızlı paslanır. Bu bir görüş değil; bunun olmasını koca bir dönem boyunca izledim. Bu odadaki öteki bütün demirler bana hak veriyor. Bu vermiyor.
Sonra gözlerim yoruluyor ve balta bulanıklaşıyor; bir şeye fazla uzun bakınca hâlâ olduğu gibi.
Babam pek konuşmadan çalışıyor. Bir demir parçasını kızarana kadar ısıtıyor, örse koyuyor ve vuruyor. Tank. Tank. Tank-tank-tank. Bir an, ritmin içinde harfler duyuyorum. Kısa, kısa, kısa. Dedemin mutfak masasındaki kaşığı.
Sonra yine sadece çekiç.
Fedya, Maşa'nın çalışabilmek için beni bıraktığı çuval yığınının üstüne, yanıma oturuyor. Kimsenin dinlemediğinden emin olmak için etrafına bakıyor. Sonra bana iyice yaklaşıyor.
"Sana bir sır söyleyeceğim," diye fısıldıyor. "Ama anneme söylemek yok."
Ben kimseye hiçbir şey söyleyemem. Bunu söylemiyorum.
"Balı ben yedim. Küçük çömlekteki balı. Hepsini." Çok ciddi görünüyor. "Büyükannem fare yedi sanıyor."
Ona bakıyorum. O bana bakıyor. Sesimi çıkarmayacağımdan emin görünüyor. Haklı.
"Sana bir tane daha söyleyeceğim." Şimdi fısıltısı daha da küçülüyor. "Babam demire bir şeyler yaptırabiliyor. Bu demire değil. Özel demire. Annem de büyü yapabiliyor. Gerçek büyü. Petka'nın babası Yegor Amca bacağını tırpanla kestiğinde annem elini üstüne koydu, yara kapandı. Böyle." Ellerini birbirine çarpıyor. "Bir ağız gibi."
"Bir ağız gibi kapanmadı," diyor Maşa demirhanenin öbür ucundan. "Yavaş yavaş kapandı, sonra annem kovaya kustu."
"Yavaş bir ağız gibi kapandı."
"Bir de bunu konuşmaman lazım."
"Neden?"
"Çünkü insanlar duyarsa hepsi gelip ister, annem de yorulur." Maşa süpürgesine yaslanıyor. "Bir de efendinin evi ona ihtiyaç duyunca onu almaya kızak gönderiyorlar. Gücünü bize harcamasından hoşlanmıyorlar. Ondan."
Fedya bunu duymazdan geliyor. Yeniden bana dönüyor.
"Büyüyünce," diyor, "ben de büyü yapacağım."
"Önce bir şeyleri anlaman lazım," diyor Maşa. "Annem öyle dedi. Sen daha sobayı bile anlamıyorsun."
"Sobayı kimse anlamıyor."
"Bir de çok yaparsan insanı tuhaf yapıyormuş," diyor Maşa. "Annem o yüzden pek yapmıyor."
"Nasıl tuhaf?"
"Ebe Matryona gibi."
Fedya ebeyi düşünüyor. "Çok konuşuyor."
"Hep çok konuşurdu. Annem artık duramıyor diyor."
Çuvalların üstünde yatıp dinliyorum.
Büyü.
Eski hayatımda bir çocuk bana bunu söyleseydi gülümser, başımı sallardım. Altı yaşındayken hediyeleri Ayaz Dede'nin getirdiğine ve apartmanımızın kazan dairesinde bir dedenin yaşadığına inanıyordum.
Şimdi gülümsemiyorum. Bütün sabahı, pasla dolu bir demirhanenin üç adım ötesinde, paslanmayan bir balta başına bakarak geçirdim. Maşa da bunu bir masal gibi söylemedi. Su kovasından bahseder gibi söyledi. Bir ev işi gibi. Annemi yoran, ebeyi geveze yapan bir şey.
O yüzden onunla tartışmayı bırakıyorum. Benim eski evimde gerçek olmayan bir şey burada gerçek. Ve burada kimse buna şaşırmıyor ya da ondan korkmuyor. Onunla o kadar uzun zamandır yaşıyorlar ki soba gibi evin bir parçası olmuş. Kullanıyorlar, onlara bir bedeli oluyor ve bedelinden, odun için söylenir gibi söyleniyorlar.
Bu demirhanedeki herkes büyüyü olağan buluyor. Un çuvallarının üstündeki bebek hariç herkes.
Bir sabah için fazla. O yüzden uyuyorum. Bebeklerin buna hakkı var.
Akşam bütün aile birlikte yemek yiyor.
Masanın ortasında büyük bir kâse var ve herkes kendi tahta kaşığıyla ondan yiyor. Önce baba, sonra sırayla öbürleri. Sıran gelmeden kaşığını daldırmazsın. Fedya ben bakarken bir kere denedi ve büyükannemden öyle hızlı bir kaşık yedi ki parmaklarına inişini göremedim.
Her kaşığın ucuna yakın, kimin olduğu bilinsin diye küçük bir çentik atılmış. Masada beş kaşık var.
Sobanın arkasındaki rafta bir altıncısı duruyor. Küçük, onun da çentiği var ve kimse kullanmıyor. Maşa cumartesileri tozunu alıyor.
Dua ediyorlar ve yiyorlar.
Bu akşam lahana çorbası, ekmek ve kvas var; kvas, bayat ekmekten yaptıkları ekşi bir içecek. Dün akşam lahana çorbası ve ekmek vardı. Ondan önceki akşam ekmek ve lahana çorbası.
Kaşıkların girip çıkmasını izliyorum ve o kâsede bir şey arıyorum. Bir parça et. Bir yumurta. Bir parça balık, bir dilim yağ, herhangi bir şey. Yok. Babam bütün gün lahanayla çekiç sallıyor. Orduda her öğün yemekhaneden şikâyet ederdik. Yemekhaneden özür dilemek istiyorum.
Ben yemiyorum bile. Süt ve bezle besleniyorum. Ama bu ailede birinin bunu söylemesi lazım: bu evde protein yok.
Bir süre sadece kaşık sesleri geliyor.
Sonra babam, "Bugün demirhaneye loncadan bir delikanlı geldi," diyor. "Siz eve gittikten sonra."
Annem başını kaldırıyor. "Hangisi?"
"Lapinlerin oğlu. Uzun olan."
"O daha çocuk. Kaç yaşında, on beş mi?"
"Rozeti var."
"Bende de vardı, on altımda," diyor annem. "Bak ne hale geldim."
Rozet. Lonca. Delikanlı. Daha dikkatli dinliyorum.
"Kül kurtları yine değirmenin oraya inmiş," diyor babam. "Kuzminler artık iki koyun kaybetti. Efendi lonca üzerinden onlara ödül koymuş. Post başına bir ruble."
"Bir ruble!" diyor büyükannem. "Bir kurt için! Bir rubleye ben giderim."
"Ben de!" diyor ağabeyim Fedya.
"Lapinlerin oğlu altı mızrak ucu istiyor," diye devam ediyor babam. "Isırık rünlü. Postu delip geçsin diye."
Rün.
Taşlara kazınmış eski Viking harfleri. Bir okul gezisinde camın arkasında görmüştüm, kuzenimin telefon oyunlarında da kılıçların üstünde parlarken.
Ama babam bunu yavaş ve dikkatle söylüyor; su vermekten bahsederken nasıl konuşuyorsa öyle. İşin bir parçası. Demire bir işaret kazıyorsun, demir de kendi başına yapamayacağı bir şeyi yapıyor. Çalışan bir tanesini de zaten gördüm: demirhanenin duvarındaki, düzgün, küçük işaret sıralarıyla, kırağının hiç değmediği balta başı.
Demek o işaretler buymuş. Süs değil. Rün. Burada büyü için rün neyse, mermi için tapa o. Bu masada kimse bunu tuhaf bulmuyor.
Bu da beni hafızamda geriye gönderiyor. Doğduğum gece üstümde yazılı bir şey var mıydı? Hamamın kapısının üstünde, beni sardıkları bezde? O zaman hiçbir şey göremiyordum. Sadece kulaklarım vardı.
Bir de İvan Peder, vaftiz kurnasının başında. Yağla üstüme çizdi: alın, gözler, kulaklar, göğüs, eller, ayaklar. Eski kilisemdeki ayinin aynısı. Orada papaz kutsal yağla bir haç çizer, o kadar. Burada yağ ısındı. Fırçasını hiç görmedim. Üstüme sadece haç mı çizdi? Yoksa başka bir şey de mi?
"Isırık rünü," diyor annem. "Altı uca mı? Bu—"
"Her birine üç gece. Acele edersem iki."
"Ründe acele edilmez."
"Ründe acele edilmez," diye onaylıyor babam.
"Ya mana? Bir ay boyunca kül gibi olursun."
"Daha çok yerim."
"Ne yiyeceksin?" diyor büyükannem.
Mana.
Kuzenimin oyunlarında o da vardı. Ekranın köşesinde, fazla büyü yapınca biten mavi bir çubuk.
Ama babam ekrandaki bir çubuktan bahsetmiyor. İçindeki bir şeyden bahsediyor. Onu gece gece, demire işaret kazıyarak azar azar harcıyor ve bitince bir ay boyunca kül gibi oluyor. Bir de yiyerek geri kazanıyor.
Peki nereden geliyor? Yemekten mi? Daha çok yerim, dedi, büyükannem de Ne yiyeceksin? dedi. Bu evde bu gerçek bir soru. Bedenden mi? O zaman Maşa neden fazlasının insanı tuhaf yaptığını söyledi? Bir rünün çalışması için mana gerekiyorsa, duvarda asılı duran balta başı bunca yıl sonra kendi payını nereden alıyor?
Bilmiyorum. Doğru soruları bile henüz bilmiyorum. Ama bir bedeli duyunca tanırım. Bütün ailem az önce bir kâse lahana çorbasının başında hesap yaptı.
"Gümüşle ödüyor," diyor babam. "Yarısı şimdi."
Bir an kimse bir şey söylemiyor. Bunun ne demek olduğunu ben bile biliyorum. Bu evde gümüş para az bulunur.
"Gümüş iyidir," diyor annem sonunda.
Ama sessizleşmiş. Yemiyor, kâseye bakıyor.
"Söyle Lapinlerin oğluna, tek başına gitmesin," diyor. "Gavrila'nın adamlarıyla gitsin."
"Söyledim. Yaşlı Grom'un ekibiyle gidiyormuş."
"Grom mu? Grom altmış yaşındadır."
"Yüz doksan, dedi bana. Cüceye göre genç sayılır."
Yüz doksan.
Birinin gülmesini bekliyorum. Kimse gülmüyor. Annem Stepan, kes şunu demiyor. Büyükannem dudak bükmüyor. Sanki Grom'un yan köyden olduğunu söylemiş gibi, üstünde durmuyorlar.
Cüce. Bunu Tatar ya da Fin der gibi söyledi. Bir halk.
Belki bir lakaptır. Belki Grom sadece kısa, yaşlı ve yaşı konusunda yalan söyleyen biridir. Belki.
Ya da belki bu dünyada benimkinde olmayan tek şey büyü değil. Belki buradaki herkes insan değil.
"Bir daha söyle," diyor annem. "Gavrila'nın adamları."
Sesi düz. Tamamen düz; bir listeyi okurken kullandığın ses gibi. O sesi bilirim. Ben de kullandım. Bu evde de daha önce duydum: şenlik gecesi sedirde, Gavrila "Hatta o—" deyip durduğunda.
Babam koca, kara elini masada annemin elinin üstüne koyuyor ve orada bırakıyor.
Sonra Fedya kaşığını bırakıyor.
"On dört yaşına gelince," diye ilan ediyor, "bütün kül kurtlarını öldüreceğim. Babamın mızraklarıyla. Post başına bir ruble!"
"Aferin," diyor büyükannem, başını kaldırmadan. "İlk ruble bana."
"Niye sana?"
"Bal için."
Fedya taş kesiliyor. Kaşığı ağzına giderken yarı yolda duruyor.
"Ne balı? Balı fare yedi."
"O zaman fare bana borcunu öder," diyor büyükannem. "Post başına bir ruble. Beklerim."
Maşa başını masaya koyuyor. Babamın omuzları sarsılmaya başlıyor. Annem de Fedya'ya, yüzünün her yerine yayılmış suçluluğa bakıyor ve gözlerini silmek zorunda kalana kadar gülüyor. O düz ses hiç olmamış gibi kaybolmuş.
Daha sonra, karanlıkta, sepetimde yatıp artık hep yaptığım şeyi yapıyorum. Rafları tek tek geziyorum.
Eski hayatımda çocuklar büyü derdi, büyükler gülümserdi. Burada büyükler söylüyor ve kimse gülümsemiyor. Annemle babam az önce rünlerden ve manadan, çavdardan ve vergiden bahseder gibi bahsettiler. Masal gibi değil. İş gibi. İnsana gecelere mal olan ve onu kül gibi bırakan bir şey gibi.
Bir de geri kalanlar var. Annemin on saniye boyunca yanan, sonra soğuyan teni. Bana değdiğinde soğuk olan, bir an sonra ısınan kilise yağı. Nefesinden buhar çıkmayan köpekler. Paslanmayan bir balta başı. Hiç titremeden yanan bir yıldız. Yüz doksanında genç sayılan bir adam. Bir de kaburgalarımın altındaki, hiçbir şey yapmayan ve benden tek bir emir bile almayan uğultu.
Bir ay önce bunların hepsinin suçunu gözlerime atabilirdim. Gözlerim artık iyi ve liste sadece uzuyor.
O yüzden bunu bana öğretildiği gibi, düzgünce yapıyorum. Veriyi topla. Sonra hepsini açıklayan en basit açıklamayı bul.
Ateşli bir rüya mı? Rüya hesap tutmaz. Bu ev kapiğine kadar hesap tutuyor.
Eski Rusya ve bolca köy batıl inancı mı? Batıl inanç demirin paslanmasını durdurmaz.
Hiç duymadığım bir bilim mi? Belki. Ama o zaman benim üniversitemde kimsenin bilmediği bir bilim bu ve burada altı yaşındaki her çocuk biliyor.
Geriye tek bir açıklama kalıyor. Listedeki her şeyi açıklıyor. Hoşuma gitmiyor. Kuzenimin telefon oyunları gibi geliyor kulağa. Bir adamın, doktor bir şeyler yazmaya başlamadan hemen önce doktora söylediği şey gibi geliyor.
Hepsini bir rafa, bir arada koyuyorum. Bu sefer üstüne bir etiket de yazıyorum.
BÜYÜ.
Altına da daha küçük harflerle, çünkü ben hâlâ bir kimyacıyım: Mekanizma bilinmiyor.
Kâhya Noel'den sonraki ikinci haftada geliyor.
Geldiğini biliyoruz, çünkü Fedya kapıyı kapatmadan, kıpkırmızı bir yüzle eve dalıp bağırıyor:
"Kuzminlerde! Kuzminlerde!"
Ve ev savaşa giriyor.
Çok tatbikat gördüm. Böylesini hiç görmedim. Kimse emir vermiyor. Herkes ne yapacağını biliyor.
Büyükannem büyük bal küpünü (küçük olanı değil; küçük olan boş, onu boşaltan fare de şu an borçlu) alıp sandığa koyuyor. Ta dibine, orada sakladığı katlanmış bir takım giysinin altına; beyaz keten, hiç giyilmemiş.
"Kefenliğim," diyor, kimseye özellikle değil. "Kimse ölü bir kadının giysilerini aramaz. Hele kadın daha ölmemişse."
Fedya kaz koltuğunun altında ahıra gönderiliyor. Kaz gitmek istemiyor. Kaz bu konudaki duygularını çok açık belli ediyor. Fedya kanayan bir başparmak ve saçında samanla geri dönüyor.
Annem elinde Gavrila'nın tuğla çayıyla odanın ortasında durmuş, koyacak bir yer arıyor.
"Sandık olmaz mı?"
"Sandık dolu," diyor büyükannem.
Bütün sabah tek kelime etmeyen babam başını bile kaldırmıyor.
"Bebeğin altına. Kimse ıslak bir bebeğin altını aramaz."
Böylece çay samanımın altına giriyor.
Bir tuğla çayın üstünde yatıp düşünüyorum: Durum raporu. Artık suç ortağıyım.
Kâhya, koltuğunun altında bir defter taşıyan zayıf bir adam; üstünde şehirden alınmış, düz, koyu renk kumaştan uzun bir palto var. Bu odadaki geri kalan her şey evde eğrilmiş. Paltosunun yanında bütün ev el yapımı görünüyor; galiba amaç da bu. Arkasından köy muhtarıyla giriyor. Muhtar bir komşu, Kirill Amca denen yaşlı bir adam; durmadan yere bakıyor, sanki yerden özür dilemek istiyormuş gibi.
Kapı açılınca annem başörtüsünü alnına doğru çekiyor ve sedirin, pencereden gelen ışığın ulaşmadığı en uç köşesine geçiyor.
Kâhya kızıl köşeye bakıp haç çıkarmıyor. Sadece odaya göz gezdiriyor; fiyat biçer gibi.
"Stepan." Davet edilmeden masamıza oturuyor. "Bugün soğuk."
"Soğuk," diye onaylıyor babam.
Kâhya defterini açıp küçük bir mürekkep şişesi çıkarıyor. Mürekkep donmuş. Ona tiksintiyle bakıp çözülsün diye sobanın kenarına koyuyor. Mürekkep çözülürken kimse bir şey söylemiyor. Bu evde duyduğum en uzun sessizlik bu.
Büyükannem sobanın yanındaki sedirde, elleri kucağında oturuyor; çok yaşlı ve çok zararsız görünüyor. Onu beş haftadır tanıyorum. İkisi de değil.
Mürekkep hazır olunca kâhya okuyor.
Altı aylık toprak kirası: şu kadar. Kelle vergisi: şu kadar. Demirhane harcı, çünkü demirhane para kazandırır ve efendi bundan payını ister: şu kadar. Baharda efendinin toprağında çalışılacak günler: hane için şu kadar. Hepsini aynı sesle okuyor; ölülerin adlarını okuyan bir papaz gibi.
Babam masaya paraları koyuyor. O paraların nereden geldiğini biliyorum. Yarısı Lapinlerin oğlunun; henüz var olmayan altı mızrak ucu için. Her birine üç gece. Daha başlamadı bile.
Kâhya paraları sadece saymıyor. Paltosunun içinden küçük, pirinç bir şey çıkarıyor; cep saati gibi yuvarlak ve yassı, kapağına küçük, donuk bir taş oturtulmuş. Onu her paranın üstünde sırayla tutuyor. Her birinin üstünde, cırcır böceği gibi minicik bir tık sesi çıkarıyor. Tık. Tık. Tık. Her parada.
Kâhya kapağı kapatıyor. "İyi gümüş," diyor. Neredeyse hayal kırıklığına uğramış gibi.
İyi parayı kötüsünden ayırabilen bir cep saati. Hiç böyle bir şey görmedim. Söküp içine bakmak için çok şey verirdim.
Yine bir taş. Kuzminlerin yıldızında da vardı.
Kâhya defterine yazıyor.
"Kırk kapik eksik."
"Paskalya'da," diyor babam.
"Efendi Paskalya'yı beklemez, Stepan."
"Stepan'ın sözü senettir, efendim," diyor Kirill Amca yere doğru. "Efendinin yeni kapısının menteşelerini o yaptı. İyi de yaptı."
Kâhya kalemiyle deftere vuruyor. Sonra yavaşça bir şey yazıyor.
"Faiziyle," diyor.
Annem bütün bu süre boyunca kalemi izliyor. Gözünü bile kırpmıyor.
Sonra kâhya başını kaldırıp beşiğimi görüyor.
Uzun bir süre bana bakıyor; pazarda bir buzağıya bakar gibi.
"Yeni mi?"
"Aziz Nikolay Günü'nden önce doğdu," diyor babam.
"Oğlan mı?"
"Oğlan."
Kâhya başını sallayıp defterine bir şey yazıyor. Uzun sürmüyor. Tek satır.
"Bir erkek can daha," diyor. "Güzel. Efendi memnun olacak."
Bir erkek can daha.
"Bir oğul" değil. "Bir bebek" değil. Bir can. Koyun sayar gibi sayılmış.
Deftere yazıldım. Annem gibi. Artık iki defterdeyim: Tanrı'nınkinde ve efendininkinde.
Yirmi yıl sonra vergi için bir kelle, ordu için bir beden olacağım. Hiç görmeyeceğim bir evde, bir sütundaki bir satır oldum bile. Efendi memnun olacak.
Bir keresinde telsizde, on bir kilometreye değer miyim diye sordular. Burada da donmuş mürekkepli bir adam, ben daha başımı tutamadan fiyatımı hesaplamış.
Eskiden devlet bir ailedir derdim. İnanırdım da. Okulda söyledim, orduda söyledim, çayımı üstünde devlet başkanının yüzü olan bir kupadan içtim.
Eh. İşte aile. Yılda iki kere, elinde defterle geliyor.
"Sağlıklı mı?" diye soruyor kâhya.
"Kedi yavrusu gibi cılız," diyor büyükannem hemen. "Kışı çıkarmaz, zavallıcık."
Bunu yüzü hiç oynamadan söylüyor. Annemin yüzü de hiç kıpırdamıyor. Bunu daha önce gördüm. Büyükannem bana yakışıklı dedi diye neredeyse Gavrila'nın kafasını koparıyordu. Burada bebeği yüksek sesle övmezsin; yoksa bir şey duyar da onu almaya gelir.
"O zaman onu hafif yazayım," diyor kâhya ve neredeyse gülümsüyor.
Tam o sırada kaz bağırıyor.
Uzun, yüksek, öfkeli bir bağırış; oturduğumuz yerden on adım kadar ötedeki ahırdan geliyor.
Kimse kıpırdamıyor.
Kâhya yavaşça başını kaldırıyor.
"Kaz mıydı o?"
O ana kadar yaşlı bir kütük kadar sağır ve yavaş olan büyükannem anında cevap veriyor.
"Kuzminlerin kazı. Misafirliğe geliyor."
"Misafirliğe geliyor."
"Her gün. Hristiyan değil miyiz, besliyoruz."
Kâhya ona uzun uzun bakıyor. Büyükannem de ona ikonadaki bir azizin yüzüyle bakıyor. Arkasında Fedya iki eliyle ağzını kapatmış.
Kaz bir daha bağırıyor.
Kâhya kapıya bakıyor. Penceredeki kırağıya bakıyor. Defterine bakıyor, bir de yeniden donmaya başlayan mürekkebine.
Defteri kapatıyor.
"Tanrı sizi korusun," diyor ve gidiyor.
Kirill Amca da arkasından çıkıyor. Kapıda duruyor, dönüyor ve büyükanneme bakıyor.
"Kuzminler kazlarını Noel'de yediler," diyor alçak sesle. "Ben de sofradaydım."
Büyükannem gözünü bile kırpmıyor. "O zaman onları da ziyarete geri gelmiştir."
Kirill her zamanki gibi yere bakıyor. Ama bu sefer sakalı seğiriyor.
"Paskalya'da bana bir but ayırın," diyor ve kapıyı arkasından kapatıyor.
Durum raporu. Harekât sonrası rapor.
Kayıplar: kırk kapik, faiziyle.
Gözlenen düşman teçhizatı: bir adet pirinç para kontrol aleti. Çok iyi. Bir tane istiyorum.
Saklanan ve bulunamayan varlıklar: bir küp bal, bir tuğla çay, bir kaz.
İşbirlikçiler: bir köy muhtarı. Bedeli: bir kaz budu.
Cesaret madalyası: büyükannem.
Büyükannem bal küpünü kefenliğinin altından geri çıkarıyor. Herkese birer kaşık düşüyor, Fedya'ya bile; gerçi o yerken büyükannem ona uzun uzun bakıyor. Sonra bezimin ucunu küpe batırıp bana veriyor.
Şimdiye kadarki en iyi bez.
Bal kaldırılınca annem kalan paraları sayıyor. Uzun sürmüyor.
"Tuz," diyor. "Tuza yeter."
"Gerisini mızrak uçları öder," diyor babam.
Annem başını sallıyor. Gözleri sobanın arkasındaki rafa, çentikli küçük kaşığa gidiyor.
"İki kış önce tuz bile yoktu," diyor.
"Bu kış var."
Babam bunu sadece söylüyor; her şeyi söylediği gibi. Annem de paraları küçük keselerine geri koyup ağzını bağlıyor, sonra beşiğe gelip düzeltilmesi gerekmediği halde battaniyemi düzeltiyor.
Büyükannem sobanın oradan, kimseye söylüyor.
"Çar bize yaptıklarını bilseydi, o kâhyayı efendinin yeni kapısına asardı. Stepan'ın menteşelerine."
Kimse karşı çıkmıyor. Kızıl köşede, azizlerin yanında, isten öyle kararmış ki sadece tacı görünen ucuz bir Çar resmi var. Büyükannem ona da azizlerin önünde eğildiği gibi eğiliyor.
Bunu bilirim. Bilmeyen iyi çar. Bizde de vardı: Devlet başkanı iyi, onun altındakiler çalıyor. Cephede, maaş her gecikişinde ben de söylerdim.
Söylemeyi bıraktığımdan emin değilim.
O gece çukuru rüyamda görüyorum.
Tam olarak rüya değil. Raf bu. Uyurken kendi kendine açılıyor ve her şey orada, kusursuz; artık her şey nasıl kusursuzsa öyle. Soğuk çamur. Toprağın kokusu. Yaklaşan o küçük vızıltı.
Çığlık atarak uyanıyorum.
Asker çığlığı değil. Bebek çığlığı. İnce, tiz ve çaresiz; elimdeki tek çığlık bu.
Ve biri geliyor.
Hemen. İlk nefesimi bitirmeden tahtalarda çıplak ayaklar. Altıma giren, beni kaldıran eller. Annem. Uyumuyormuş. İki yıldır doğru dürüst uyuduğunu sanmıyorum.
Hastanede haftalarca kayışa vurdum. Gece gece. Kimse gelmedi. Kimse gelemezdi.
Burada tek bir ses çıkarıyorum ve karanlık kalkıp bana geliyor.
Çıra yakmıyor. Annelerin yaptığı gibi beni karanlıkta bir aşağı bir yukarı gezdiriyor, bu işe yaramayınca da pencereye götürüyor.
Evde gerçek camı olan tek bir pencere var. Küçük, kare, tek bir cam. Babam kendi taktı ve büyükannem onunla bütün çocuklarından daha çok gurur duyduğunu söylüyor. Üstü kırağıyla kaplı. Annem başparmağının tırnağıyla kırağıda bir delik kazıyor ve beni ona doğru kaldırıyor.
Gözlerim bir ay öncesinden iyi. İyi değil. Daha iyi. Bunun için yeter.
Dışarıda: ayın altında mavi kar. Avlu. Demirhanenin kara silueti. Çit. Sonra nehre inen uzun, beyaz bir yamaç; nehir donmuş, geniş ve düz, camdan bir yol gibi.
Nehrin öbür yakasında da bir tepe.
Büyük bir tepe; yüksek ve dik, karşı kıyıdan dümdüz yükseliyor. Tepesinde de ışıklar. Bir sürü ışık. Bir köy için fazla. Küçük sarı noktalar; biri bir torba kıvılcımı dökmüş gibi tepenin üstüne ve yamacına saçılmış.
Bir şehir.
O tepeyi tanıyorum.
Şeklini tanıyorum. Sudan yükselişini. Nehrin altında kıvrılışını. O tepeyi bu yakadan bin kere gördüm; otobüslerden, trenlerden, arabaların arka koltuklarından. Ona bakarak büyüdüm.
En tepede, yıldızların önünde, sur ve kule olabilecek koyu, girintili çıkıntılı bir çizgi var. Ama köprü yok. Turuncu sokak lambaları yok. Alçak bulutların üstünde koca bir şehrin parıltısı yok. Sadece tepe, donmuş nehir ve ışıklar.
Işıkların çoğu sarı ve küçük, bir de titriyorlar: pencerelerdeki mumlar. Ama birkaçı, en tepedekiler, farklı. Beyaz, neredeyse mavi ve kıpırtısız. Kuzminlerin Noel yıldızındaki ışık gibi; sadece daha büyük ve çok daha fazla.
Nasıl bir mum öyle yanar, bilmiyorum.
Ama aynı tepe.
Evdeyim. Sadece çok, çok erken gelmişim.
O tepede bir yerde, birinci sınıftayken her sabah beklediğim bir otobüs durağı olmalı. Muşambasında kirazlar olan bir mutfak. Masaya kaşıkla vuran dedem. Yok. Henüz yok. Belki hiçbir zaman olmayacak; bunun nasıl işlediğini bilmiyorum.
Bir de Timur. Biri gelip beni alsın diye sırtında çelikle on bir kilometre yürüyen Timur. Hastaneye beni görmeye geldiğinde onu göremedim, duyamadım, teşekkür edemedim. Onun yerine başka bir şey vurdum.
Umarım beni bunun için affetmiştir.
Sağ ol, Timur, diyorum kırağıdaki deliğe. Hâlâ yaşıyorum.
Annem şarkı söylemeye başlıyor.
Kimseyi uyandırmasın diye çok alçak sesle. Bilmediğim bir ninni; sobanın üstündeki bir kediyle uzakta, ormandaki bir kurt hakkında. Kurt bu gece gelmiyor, bu gece değil, çünkü nehir donmuş ve baban yanında. Kurt kısmına gelince onu iki kere söylüyor. Pek kafiyeli değil. Doğru söylediğini sanmıyorum. Bence bildiği tek ninni bu.
Şarkı söylerken elini oğlanın göğsüne koydu. Bu, çocuklarının hepsinden daha eski bir alışkanlıktı. Şifacının eli kalbin olduğu yerde durur ve şifacı kontrol etmeden duramaz. İşlenmiş mananın en ince ipliğini içine saldı; Maşa'ya, Fedya'ya ve artık burada olmayan ikisine yaptığı gibi, kalbini ve nefesini içeriden hissetmek için.
Kalbi iyiydi. Nefesi iyiydi.
Ama avucunun altında, daha önce hiçbir bebekte hissetmediği bir şey vardı. Ne olduğunu söyleyemezdi. Sadece orada olduğunu, sabit olduğunu ve onun olduğunu.
Eli sıcak. Bir saniyeliğine bir elin olması gerekenden daha sıcak; sonra yine sadece bir el. Bir bebeğin üstünde duran, parmak uçları sertleşmiş, yorgun bir kadın eli.
Ve onun altında, bir anlığına uğultunun yükseldiğini sanıyorum. Bir kere. Mutfak masasına vurulan bir kaşık gibi.
Ya da belki sadece öyle olmasını istiyorumdur.
Annem şarkıyı kesiyor.
Bana bakıyor. Pencereden gelen ay ışığında yüzünü yakından, düzgünce görebiliyorum: zayıf, yorgun, olması gerekenden yaşlı, kaşlarının arasında küçük bir çizgi. Ve güzel. Şimdi bile, bu halde bile. Gavrila gözler konusunda haklıydı.
"Hım," diyor.
Hepsi bu. Sadece "hım". Bana uzun uzun bakıyor; neredeyse tanıdığı bir kelimeymişim gibi.
Sonra alnımı öpüyor ve sobanın üstündeki kediyle ilgili şarkısına geri dönüyor.
Ve mutluyum.
Bu duyguyu tanımam bir an sürüyor. Uzun zamandır hissetmedim. Rahatlama değil. "Hâlâ hayattayım" değil. Mutluluk. Sıcak, dolu ve biraz aptalca; hamamdan çıkmak gibi, büyükannemde bir pazar sabahı gibi. Yorgun bir kadın karanlıkta bana kötü bir ninni söylüyor ve bunu eskiden sahip olduğum hiçbir şeye değişmem.
Ama bir yanım tamamen uyanık. Amfinin arkasında oturan ve bir problemi yarım bırakamayan yanım.
Çünkü o şeyin hiçbir şey olmadığından emin değilim. Uğultu kalp atışımı takip etmiyor, emirleri de dinlemiyor. Ama bu gece, annemin elinin altında, galiba bir şey yaptı. Yaptıysa rastgele değil. Rastgele olmayan şeyler de kurallara uyar.
Kurallar öğrenilebilir.
Laboratuvarım yok, defterim yok, kalem tutabilecek ellerim yok. Elimde olan, kusursuz bir hafıza, her hafta iyileşen gözler ve bolca zaman. O yüzden bunu eski usul yapacağım. İzle. Dinle. Hepsini kafamın içine yaz. Onu ne uyandırıyor, ne yükseltiyor, ne susturuyor.
Önce gözlem. Açıklamalar sonra. İş böyle yapılır. Baştan böyle başlamalıydım, bir çavuş gibi ona emir vermek yerine.
O zaman ikinci deney. Bu sefer düzgünce: yarın gece, elini göğsüme koyduğunda kıpırdamadan duracağım ve dikkat edeceğim. Emir yok. Sadece dinlemek.
Bir şey duyup duymayacağımı bilmiyorum. Öğrenmeyi o kadar çok istiyorum ki neredeyse acıtıyor. Bunu üniversitedeki ilk yılımdan beri hissetmemiştim.
Arkamızda ev karanlık. Tutacağındaki çıra saatler önce sönmüş. Fedya sobanın üstünde ağzı açık uyuyor; bir sonraki çırayı yakmaya hazır, hâlâ yumruğunda tutuyor. Sobada tek bir kırmızı kor parlıyor.
Nehrin karşısında şehrin ışıkları bütün gece yanıyor.
Burada ise tek bir korumuz var.
Yeter. Bu gece için yeter.