Night Witches

Uğultumun artık bir çizgisi var.

Onu iki yıl önce, su teknesinin ertesi sabahı kendim çizdim. Görünmüyor. Bir askerin matarasına başparmağının tırnağıyla kazıdığı çentik gibi bir işaret. Asker ne kadar susarsa sussun, o çentiğin altına içmez.

Çizginin üstündekini harcayabilirim. Altındakini harcamam. Merak için değil. Gurur için değil. Paskalya diye, karnım yumurtayla dolu diye de değil.

İki yıl. Her gün tuttum.

Durum raporu vakti.

Tarih: kışın sonu. Damlardaki kar griye dönmüş, yumuşamış; öğlenleri buz sarkıtları damlıyor. Yaş: dört, üstüne iki aydan biraz fazla. Boy: büyükannem otururken omzuna kadar. Konuşma: akıcı, R hariç; o hâlâ düzgün çıkmıyor. Fedya'ya göre dünyanın en komik şeyi bu, her sabah deniyor. Hareket: koşuyorum. Her sabah, daha kimse kalkmadan, karın sıkışıp sertleştiği çitin dibinden kiliseye kadar koşup geri dönüyorum. Personel: değişiklik yok. İki ebeveyn, bir büyükanne, bir abla, bir ağabey. Hepsi hayatta.

Bu köyde sonuncusu yazmaya değer.

İki yılı nasıl geçirdiğimi anlatayım.

Çalıştım. Her gün biraz, ve hiç çizginin altına inmeden.

Lahana yaprağındaki su damlası su birikintilerinin üstündeki ince buza dönüştü, sonra su kovasının üstündeki kabuğa, sonra pencerenin içindeki kırağıya. Küçük şeyler. Hep küçük. Ne kadarının çıkacağına uğultunun havuzu karar veriyor, benimki de hâlâ küçük bir çocuğun havuzu. Ama her gün yapılan küçük şeyler iki yıl sonra zor olmaktan çıkıyor. Karanlıkta merdiveni bulan ayaklar gibi, çabuk ve ucuz oluyorlar. Lahana yaprağındaki ilk damla uzun, dikkatli bir dakikamı almıştı. Şimdi pencerenin kırağısını tek bakışta silebiliyorum, neredeyse hissetmeden.

İkinci kış, ısıyı yapmak zorunda olmadığımı öğrendim. Taşıyabiliyormuşsun.

Avluda su kovasını tutuyordum. Su donmaya, buz bulamacına dönmeye başlamıştı. Elim üşüyordu. Şöyle düşündüm: Bu sudan çıkan ısı nereye gidiyor? Havaya. Tahtaya. Neden elime gitmesin?

Denedim. Kovadaki bulamaç katılaştı, avucum ısındı.

Neredeyse hiçbir şeye mal olmadı. Aynı bulamacı eritmekten çok daha ucuzdu. Tabii ki öyleydi. Hiçbir şey yapmıyordum ki. Sadece bir yerden alıp başka bir yere taşıyordum; kömürü bir kulübeden ötekine taşıyan bir adam gibi. Enerji yoktan var olmaz, var olan da yok olmaz. Sadece yer değiştirir. Bunu on dört yaşında biliyordum. Uğultu için de geçerli olduğunu bilmiyordum.

Ondan sonra çamur.

Avlumuz sonbahar yağmurlarından mayısa kadar çamurdur. Çamur, içinde su olan topraktan başka bir şey değil. Donmuş çamur, buzun bir arada tuttuğu topraktır. Buzu bırakırsan toprak suya geri düşer. Isıyı çekersen yine sertleşir. Bunu öyle ya da böyle üç yüz kereden fazla yaptım. Donmuş bir tekerlek izini yürürken, hiç durmadan çizmemin altında yumuşatabiliyorum. Bir su birikintisinin kenarını tavuk üstünde yürüyebilsin diye dondurabiliyorum. Tavuk hiç minnettar değil.

Ailem biliyor. Bilmemeleri mümkün mü?

İlk öğrenen annem oldu; her şeyi nasıl öğreniyorsa öyle. İki sonbahar önce erkenden içeri girdi ve beni Fedya'nın ıslak keçe çizmelerini ellerimle kuruturken yakaladı. Bağırmadı. Sedire oturup tek kelime etmeden bana baktı. Sonra gidip babamı getirdi.

Beni cezalandırmadılar. Kurallar koydular. Küçük şeyler, ev içinde. Dışarıda hiçbir şey. Kâhyanın görebileceği bir yerde asla, ama asla.

Ben de artık küçük şeyleri herkesin önünde yapıyorum. Çamaşır suyunu ısıtıyorum. Kuyu kovasının buzunu çözüyorum. Ayazda büyükannemin parmak eklemleri sızladığında ellerini ısınana kadar tutuyorum; o da bana "küçük sobam" diyor.

Gerisini kendime saklıyorum. Çizgiyi, çamuru, saymayı. Elleri sıcak küçük bir çocuk Tanrı'nın lütfudur. Ne yaptığını tam olarak bilen küçük bir çocuksa başka bir şeydir.

Bana kimse bir şey öğretmiyor. Dört yaşındayım. Dört yaşındaki bir çocuğa ateşten uzak durmaktan başka bir şey öğretilmez.

Ama ötekilere öğretiyorlar. Ben de hep odadayım.

Annem Maşa'ya öğretiyor. Hangi ot öksürüğe iyi gelir, hangisi ateşe, hangisi yanlış kullanırsan seni öldürür. Yaraya koymadan önce bezi neden kaynatırsın. Koldaki büyük damarlar nereden geçer, kesilirse nereye bastırırsın. Ben de artık oynamak için fazla büyük olduğum tahta bir atla sobanın dibinde oturup hepsini öğreniyorum.

Babam Fedya'ya öğretiyor. Daha rünleri değil. Fedya büyüyene kadar rün kazımasına izin yok. Ama demiri. Ateşte hangi renge gelmesi gerektiğini; kiraz, saman ya da beyaz, her renk neye yarar. Körüğe artık ben basıyorum, o benim işim; bir yandan da dinliyorum.

Gavrila da Fedya'ya canavarları anlatıyor. Akşam yemeğine geldiğinde bizim sofrada, o kocaman sesiyle, elini kolunu sallaya sallaya anlatıyor. Fedya sabaha yarısını unutuyor. Ben unutmuyorum.

Başka şeyler de öğreniyorum, kendi kendime. Koşuyorum. Babamın bana yaptığı küçük bir kovayla su taşıyorum. Çıra getiriyorum, ot çeviriyorum, körüğün başında birer saat oturuyorum. Kas uğultuyu yapmaz. Bunu erkenden anladım. Ama doyurulan, doğru şekilde yorulan ve iyi uyuyan bir beden onu dolu tutar. Yeni ve zor bir şey öğrendiğimde de büyür. Çok değil. Azıcık, orada burada. Her gün biraz.

İki yılda bu azıcıklar epey birikiyor.

Ben öğrenirken demir yol geldi.

İki yaz boyunca evdeki çalışabilen her el haftada dört gününü efendinin alt çayırına verdi. Kütükler söküldü. Taşlar toplandı. Yol boyunca bir hendek kazıldı. Annemle babam, Maşa, Fedya, dizleri izin verdiğinde büyükannem de. Ben su taşıdım.

Hendeğin öbür yanında Daire'nin kazıcıları da bizimle birlikte çalıştı. Bir artel; yani kendi ustabaşı, kendi aşçısı olan, şehirden tutulmuş ücretli bir işçi takımı. Aynı hendeği, aynı küreklerle, aynı çamurda kazdılar. Her cumartesi yeşil paltolu bir memur çayırın ucunda bir masaya oturup onlara para verdi. Gümüş.

Aynı hendek. Bir tarafa para verildi. Bizim tarafa da yaz sonunda, kâhyanın ağzından, efendinin teşekkürü düştü. Kâhyanın güldüğünü ilk o zaman gördüm.

Şimdi alt çayır boyunca bir adam boyunda toprak bir set var, tepesinde de iki demir çizgi. Köyün ucundan geçip bataklığın üstünden uzun bir dolgu yolla şehre doğru gidiyorlar; kütükten ve çakıldan yükseltilmiş bir yol bu. Herkes ilk trenin yakında geleceğini söylüyor. Herkes sonbahardan beri aynı şeyi söylüyor.

Yumurta konusunda sözümü tuttum.

Ertesi Paskalya kendi yumurtamın yarısını Fedya'ya sakladım. O çoktan unutmuştu. Elimdeki yarım yumurtaya mucize göstermişim gibi baktı. Ben unutmamıştım. O Paskalya'yı iyi hatırlıyorum: soğan kabuğuyla kızıla boyanmış kabuk, bir yanı boyunca uzanan çatlak, Fedya'nın açık kalan ağzı.

İşin tuhaf yanı da bu.

Birkaç hafta önce sobanın üstünde yatarken ebe Matryona'nın beni ilk gecemde sardığı bezi hatırlamaya çalıştım. Rengini. Desenini. İki yıl önce gözümün önündeymiş gibi görebilirdim. Her ipliğini.

Şimdi orada bulanık bir şey var. Gri mi, kahverengi mi. Bilmiyorum.

Sonra vaftizi denedim. Papazın sakalı. Yağın kokusu. Orada. Ama incelmiş; güneşte fazla kalmış bir resim gibi.

Eski hayatım olduğu gibi duruyor. Her ders, her sayfa, siperdeki her yüz. Kontrol ettim. Sobanın üstünde bir saat yatıp hepsini oda oda gezdim; hırsız girmiş evini kontrol eden bir adam gibi. Eksik bir şey yok.

Giden bu hayat. En çok da ilk üç yılı, en eski kısmı; kenarlarından inceliyor. Üçüncü yaş günümden beri de şeyler eskisi gibi akılda kalmıyor. Yine de bu köydeki herkesten iyi kalıyor. Geçen kış son ayazın hangi hafta geldiğini, Gavrila'nın Noel'de ne getirdiğini hâlâ söyleyebilirim. Ama artık her su birikintisine, her güne yemin edemem. Kusursuz değil. Bir şey bir basamak aşağı indi.

Bir keresinde, bu sobanın üstünde, elimde yarım yumurtayla, ömrümde hiçbir şeyi unutmadığımı söylemiştim.

Söylediğimde doğruydu.

Maşa avcı olmak istiyor.

Kaz avcısı değil. Lonca avcısı; annem gibi, paltosunda bir rozet, sırtında bir çanta. On üç yaşında. Ben doğmadan önce de bunu istiyordu.

"Gavrila on ikisinden büyük herkesi alıyor," diyor. Akşam vakti; bir kabın içinde yeşil bir şey eziyor ve anneme bakmamaya çok dikkat ediyor. "Derslerine. Sadece derslere. Köydeki kızların yarısı gidebilir."

"Köydeki kızların yarısı gitmiyor," diyor annem.

"Çünkü anneleri izin vermiyor."

"Evet."

Maşa daha sert eziyor.

"Bildiğim her şeyi sana öğreteceğim," diyor annem. Gözünü yamadığı şeyden kaldırmıyor. "Her otu. Her ateşi. Ters gelen bir bebeği nasıl çevireceğini. Her şeyi. Burası için. Bu köy için. Bu köyün kalan birine ihtiyacı var."

"Sen bunları dışarıda öğrendin."

Annemin iğnesi duruyor.

"Evet," diyor. "Sonra da tek başıma döndüm."

Bundan sonra kimse bir şey demiyor. Büyükannem öksürüp bakılmasına gerek olmayan ekmeğe bakmaya kalkıyor. Maşa kaptaki yeşil şey suya dönene kadar eziyor.

O gece sobanın üstünde, benim üstümden Fedya'ya fısıldıyor.

"Yarın. İneklerden sonra."

"Ders mi?"

"Şşş."

"Kolya da gelebilir mi?"

Kısa bir sessizlik oluyor. Gözlerimi kapalı, nefesimi yavaş tutuyorum.

"Kolya her zaman gelir," diyor Maşa.

Lonca binasının arka odasının üstünde, Gavrila'nın postları sakladığı bir tavan arası var. Oraya önce odun yığınına, sonra su fıçısına çıkıp çatı tahtalarındaki bir aralıktan giriliyor. Fedya o aralığı bulduğunu söylüyor; bence kendisi açtı.

Köpekler bizi tanıyor. Büyük gri olanı, Buran, yanından geçerken başını kaldırıp su fıçısına tırmanan Fedya'ya bakıyor, sonra başını yine yere koyuyor. Daha kötülerini görmüş.

Üçümüz ıslak orman kokan bir yığın tilki ve sincap postunun üstüne yüzüstü uzanıp tahtaların aralığından aşağı bakıyoruz.

Aşağıdaki sıralarda on bir kişi var. Çoğu on dört, on beş yaşlarında iri oğlanlar, bir de iki kız. Bir soba, bir lamba. Önlerinde bir aşağı bir yukarı yürüyen Gavrila; kitapta kaldığı yeri kaybetmiş bir papaz gibi.

"Her canavar," diyor, "bir sorudur. Aptal ona neye benzediğini sorar. Dişleri büyük mü? Bacakları hızlı mı? Güzel, artık neye benzediğini biliyorsun. Bunun hiçbir değeri yok. Seni zaten öyle öldürür." Duruyor. "Ne yer? Nerede uyur? Nasıl nefes alır? Sıcaklığını nerede tutar, korkusunu nerede tutar? Bunu bilirsen nereye vuracağını bilirsin. Çeliğe, oka ya da kendi iki eline ne koyacağını bilirsin. Anlamadığın bir canavara büyü yapmak, ayıya mum fırlatmaktır."

"Ya hiç büyün yoksa?" diyor kızlardan biri.

"Çoğunuzun olmayacak," diyor Gavrila. "Bir pipo yakacak kadar bile. Mesele o değil. Canavarın olabilir. Yanındaki adamın olabilir. O an geldiğinde bilmen lazım."

Masadan bir çam çırası alıyor.

"Gözlerinizi kapatın. Hepiniz. Bir şey hissedince elinizi kaldırın."

On bir çift göz kapanıyor. Yanımda Fedya da sınava girecekmiş gibi gözlerini sımsıkı yumuyor. Maşa yummuyor. Gavrila'yı izliyor.

Gavrila çıraya bakıyor. Ucu kahverengileşiyor, sonra kararıyor. İnce bir duman. Küçük, sarı bir alev.

Kimse el kaldırmıyor.

"İşte," diyor Gavrila. "Oldu. Yaktım. Bakın." Gözlerini açıp bakıyorlar. "Hiçbiriniz hissetmedi. Utanmayın. Hissetseydiniz şaşırırdım. Başka birinin büyüsünü hissetmek, yeni başlayan biri için dünyanın en zor işidir. Değirmenin içinde tek bir fareyi dinlemek gibi. İlk zamanlar nefesini tutman gerekir. Her şeyi, kendi bedeninin bütün gürültüsünü dışarıda bırakıp dinlemen gerekir. Yine de çoğu zaman değirmeni duyarsın." Çırayı iki parmağının arasında söndürüyor. "Bana haftalar sürdü. Bir şey hissedene kadar haftalarca karanlıkta, gözlerim kapalı, aptal gibi oturdum. Kalabalıkta hâlâ kimin ne yaptığını söyleyemem. Kimse söyleyemez."

Artık sözlerini dinlemiyorum.

Dediğini yapıyorum. Yeni başlayanların yolunu.

Nefesimi tutuyorum. Postları, kokuyu, Fedya'nın kaburgalarıma giren dirseğini dışarıda bırakıyorum. Kendi kalbimi dışarıda bırakıyorum. Dört yıldır her gece kendi uğultumu nasıl dinliyorsam öyle dinliyorum.

Çırayı bir daha yakıyor. Öndeki kız için; iki kez görmek istedi.

Ve işte. Tam orada. Bir an, hissedebildiğim şeylerin en ucunda, odada bir şey eğiliyor. Başka bir odada biri kapıyı açınca havanın kapıya doğru çekilmesi gibi. Hafif. Gelir gelmez gidiyor.

Nefesimi çok yavaş bırakıyorum.

Üstünde BÜYÜ yazan rafa yeni bir satır koyuyorum. Başkalarının büyüsü: hissedilebilir. Zor. Nefes tutulur, geri kalan her şey dışarıda bırakılır. Tek kişi, yakında, sessiz bir odada. Zar zor.

"Bu akşamlık bu kadar," diyor Gavrila. "Evinize gidin. Tavan arasındaki fareler de gitsin, anneleri çocuklarını sayıp bir eksik bulmadan."

On bir kafa dönüp tavana bakıyor.

Maşa saç diplerine kadar kızarmış. Postların üstünde yanımda yüzüstü yatan Fedya öyle sırıtıyor ki sesini duyabiliyorum.

Gavrila başını kaldırmıyor. Piposunu yakıyor.

İlk tren karların ilk eridiği günlerde, bir perşembe geliyor.

Bir gün önce kâhyanın adamları ev ev dolaşıyor. Kimse sete çıkmayacak. Kimse demire yaklaşmayacak. Trende şehirden beyefendiler olacak, efendinin misafirleri; efendi de adamlarının onların ayağına dolanmasını istemiyor.

Bu yüzden bütün köy alt çayıra inip setin dibinde duruyor.

Kimse çalışmıyor. Bunun ne kadar büyük bir şey olduğunu buradan anlıyorum. Elli yıldır bir sabah bile işi kaçırmamış yaşlı adamlar kasketleri ellerinde, çamurun içinde dikiliyor. Kilisenin yanındaki sundurmasında kaşık oyan kaşıkçı bütün ailesini getirmiş. Büyükannem tabure getirmiş.

Hava gri ve ıslak. Çayırdaki kar buz bulamacına dönmüş, kazdığımız hendekten kahverengi su akıyor. Fedya babamın omuzlarında. Ben Maşa'nın sırtındayım. Bunun için çok büyüğüm, o da her elli nefeste bir bunu söylüyor. Ama set yüksek, insanlar uzun; aşağıdan, bulamacın içinden paltolardan başka bir şey görmezdim.

Önce sesini duyuyoruz.

Hatırladığım ses değil. Eski hayatımda trenler takırdar, gürler, düdük çalardı. Bu bir tıslama. Uzun, alçak ve sabit; kilise boyunda bir çaydanlık gibi. Tıslamanın altında başka bir şey daha var. Bir uğultu. Kulaklarımda değil.

Kaburgalarımın altında.

Sonra çayırın ucundaki dönemeçten çıkıyor ve çayırdaki herkes aynı anda bir adım geri atıyor.

Simsiyah. Uzun ve yuvarlak, kara demir; önünde semaverinki gibi uzun bir baca. Babam boyunda kırmızı tekerlekler; ileri geri, ileri geri giden kollar. Önünde, güpegündüz, küçük ve sabit bir beyazlıkla yanan büyük bir lamba. Altından bembeyaz bulutlar halinde buhar fışkırıyor; setten aşağı yuvarlanıp ayaklarımızın üstünden geçiyor.

Eski hayatımda her trenin dumanı vardı. Kara, üstüne yaslanacak kadar kalın bir duman bacadan dökülürdü. İçinde kıvılcımlar. Tren gittikten çok sonra bile duman rayların üstünde asılı kalırdı. Treni görmeden kokusunu alırdın. Kömür ya da mazot. Koku elbiselerine sinerdi.

Bunun da bacası var. İçinden de bir şey çıkıyor. Küçük beyaz bulutlar, tekerlerin her dönüşünde bir tane. Çuf. Çuf. Ama bulutlar havada asılı kalmıyor. Biraz yükselip yok oluyorlar. Soğuk bir sabah nefesin gibi.

Duman değil bu. Buhar; büyükannemin tenceresinden çıkan gibi.

Arkamda yaşlı bir adam havayı kokluyor. "Ateş nerede?"

Yok. İki yıl önce yürüyen bir soba demiştim. Al işte. İçinde yanan hiçbir şey yok.

Arkamızda bir yerde bir at çığlık atıyor. Birinin arabası hendeğe yuvarlanıyor, at da tekme ata ata peşinden gidiyor. Sokak boyunca köyün köpekleri uluyor.

Yaklaşıyor. Kaburgalarımın altındaki uğultu da onunla birlikte yaklaşıyor.

Annemin ipliklerine benzemiyor. Lonca binasında hissettiğim o eğilmeye de benzemiyor. Yapılan bir şey yok. Daha çok gece derin bir kuyunun kenarında durmak gibi. Suyu göremezsin. Dokunamazsın. Ama orada, çok aşağıda olduğunu bilirsin; sıkı sıkı yığılmış, soğuk ve durgun koca bir ağırlık.

Orada bir yerde bir kristal var. Olmak zorunda. Kâhyanın nohut kadar küçük, bulanık taşı; ölçücülerin pirinç kutusunun üstündeki beyaz ışık. Ama bu nohut değil. Ne kadar büyük olduğunu hissedebiliyorum; mahzen kapısından gelen soğuk gibi.

Ona uzanıyorum. Elimde değil. Bir sobanın sıcak olup olmadığını anlamak için el uzatır gibi.

Isırıyor.

Sert değil. Tencereyi almak için sobaya uzanıp sap yerine kızgın demiri tutmak gibi. Uğultu boyunca göğsüme bir sızı yürüyor; hem soğuk hem sıcak. Ne yaptığımı anlamadan geri çekmişim bile. Uçları gün boyu sızlıyor.

Peki. Mesaj alındı. Ona dokunulmaz.

Lokomotif, nisanda kırılan nehir buzu gibi gürleyerek tepemizden geçiyor. Bedenim kendini bulamaca yüzüstü atmak istiyor. İzin vermiyorum. Lokomotifin arkasından vagonlar geliyor.

İlki yeşil; yanları boyunca altın çizgiler boyanmış, her penceresinde cam var. Gerçek cam, kocaman kareler; efendininkinden de berrak. Camların arkasında bağlanıp toplanmış kadife perdeler, perdelerin arkasında yüzler. Kalın kunduz kürkü yakalarını kulaklarına kadar kaldırmış adamlar. Küçük bonelerini kurdeleyle çenelerinin altından bağlamış, uzun saçaklı şallar takmış kadınlar. Birinin kucağında küçük beyaz bir köpek var. Bize bakıyorlar.

Tren penceresinden ineklere nasıl bakılırsa öyle bakıyorlar.

İkinci vagon düz kahverengi; pirinç düğmeli koyu yeşil üniformalarla dolu. Daire adamları. Arkalarında yanları olmayan düz bir vagon, üstünde de tüfeklerini dizlerinin arasına almış, uzun gri kaputlu bir düzine asker. Yüzlerinde can sıkıntısı var.

Sonra tıslaya tıslaya önümüzden geçiyor ve set boyunca bataklığa doğru gidiyor.

Bütün köy tuttuğu nefesi bırakıyor.

"Yürüyor," diyor Fedya, babamın omuzlarından, küçük bir sesle. Sonra daha yüksek sesle, herkese: "Yürüyor! Kolya söylemişti! Yürüyen soba!"

Kimse onu duymuyor. Herkes koşuyor.

Setin dibi boyunca koşuyorlar; hepsi, erkekler, kadınlar, çocuklar, kasketlerini tutan yaşlı adamlar, bulamaçta kaya kaya, gülerek. Maşa beni sırtından kaydırıp elimi tutuyor, biz de onlarla birlikte koşuyoruz. Bataklığın üstünden geçişini görmek istiyorlar. Ta şehre kadar gidişini görmek istiyorlar.

Ta şehre kadar gitmiyor.

Dolgu yolun üstünde yüz adım ilerliyor. Sonra bir devin teneke levhayı yırtması gibi bir ses geliyor, demirin demire sürtünürken attığı bir çığlık, ve lokomotifin önü düşüyor.

Çok değil. Bir karış. Yetiyor da. Bir yandaki ön tekerlekler raydan çıkmış. Lokomotif yavaşça yana yatıyor, küvete oturan şişman bir adam gibi, ve duruyor. Vagonlar birbiri ardına arkasına çarpıyor. Her yerinden buhar fışkırıyor.

Tıslama da durmadan sürüyor; lokomotif şikâyet ediyormuş gibi.

Setteki herkes donup kalıyor.

Sonra nedenini görecek kadar yaklaşıyoruz.

Bataklık tarafındaki ray artık gri değil. Kahverengi. Hem de biraz değil. Pas onu yemiş; tahtaların üstüne oturduğu alt kısmı boyunca pul pul dökülüyor, kabarıyor. Ön tekerleğin altında ray az önce kırılmış. Kırık uçlar baştan sona ekmek kabuğu gibi kahverengi.

Orada yatalı üç ay olmuştur, belki. Eski hayatımda bir ray bataklıkta otuz yıl yatsa böyle görünmezdi.

Bataklık demirlerini yer, yine de doymaz, demişti Gavrila.

"Çar'ın atları çamura saplanmasın diye," diyor arkamda biri, şaşkın bir sesle.

Fedya. Daha yeni anlamış gibi yüksek sesle söyledi. İki yıl önce Petka'nın ona söylediği şey. Demir yolun bütün sebebi.

Bir an kimse kıpırdamıyor.

Sonra kaşıkçı gülüyor.

Karnından gelen kocaman bir gülüş; kalabalığın içinde samana düşen ateş gibi yayılıyor. Herkes gülüyor. Yaşlı adamlar, kadınlar, çocuklar. Yanımızdaki adam ellerini dizlerine dayayıp iki büklüm olmuş. Arkada, taburesinde büyükannem bile gülmekten nefes alamıyor. Atsız, kendi kendini çeken bir makine; şehirden ta başkente kadar gidecekti. Şimdi de bizim bataklıkta, bir ayağı çamurda oturuyor; hendeğe saplanmış bir araba gibi.

İnsanlar daha iyi görmek için sete tırmanıyor. Azıcık. Sonra biraz daha. Merakla, gülerek, kırık rayı göstererek. En yakına kaşıkçı gidiyor. Tekerleği gösterip karısına bir şey söylüyor; karısı da kocasının koluna tutunacak kadar gülüyor.

Yeşil vagonun kapısı açılıyor.

Daire adamları çakılın üstüne tahtalar döşemiş. Tahtaların üstüne bir beyefendi iniyor. Genç biri; başında uzun siyah bir silindir şapka, sırtında kunduz kürkü yakalı uzun bir kumaş palto, yanaklarında kedi tüyü gibi taranıp kabartılmış favoriler. Hanımefendiye elini uzatıyor.

Kadın basamaklardan yan yan inmek zorunda kalıyor. Eteği bizim kapımız kadar geniş. Altında bir kafes var. O şekli eski tablolardan biliyorum: iç içe çelik çemberler, bir çan gibi; ipek her yandan kabarsın, hiç bacaklarına değmesin diye. Üstünde, önü açık, tilki kürkü astarlı kadife bir pelerin. Kâseden büyük olmayan bir bone. Bir eliyle eteklerini çamurdan kaldırıyor, öbür eliyle küçük köpeği tutuyor.

Sonra bir beyefendi daha. Daha yaşlı. Omuzlarında kısa bir pelerin olan, kunduz kürkü yakalı uzun gri bir kaput giymiş. Bir tablodaki yaşlı bir generale benziyor. Açık kaputun altında, göğsünde bir yıldız taşıyan bir üniforma var. Elinde gümüş başlı bir baston. Kimseye el uzatmıyor.

Tahtaların üstünde durup lokomotife bakıyorlar. Sonra bize bakıyorlar.

Yaşlı olan bir Daire adamına bir şey söylüyor. Ne dediğini duyamıyorum. Sonra duyuyorum; çünkü sağırmışız gibi bir daha, daha yüksek sesle söylüyor.

"Ev sahibimizin 'adamlarım' dediği bunlar mı? Uzak tutun şunları. Kokuyorlar."

Askerler düz vagondan iniyor.

Hiç acele etmiyorlar. Aklımdan çıkmayacak olan da bu. Tüfeklerini göğüslerinin önünde çapraz tutarak, hiç acele etmeden çakılın üstünden iniyorlar ve kalabalığın içine, uzun otların arasına girer gibi giriyorlar.

Kaşıkçı hâlâ yarı gülerek, ne olduğuna bakmak için dönüyor. İlk asker tüfeğinin dipçiğiyle suratına vuruyor.

Burnunun kırıldığını duyuyorum. Kısa, ıslak bir çıtırtı; su birikintisinin üstündeki buzu çizmeyle kırmak gibi. Başı geriye savruluyor. Yeniden öne geldiğinde iki burun deliğinden aynı anda kan boşalıyor; ağzının üstünden sakalına, oradan paltosunun önüne. Bulamacın içine oturuyor. Ağzını açıyor; kanla birlikte bir diş çıkıyor. Karısı çığlık atıyor.

Sonra hepsi giriyor işe. Dipçikler, çizmeler. Dövüşmüyorlar. Kimse karşılık vermiyor. Temizliyorlar. Yaşlı bir adam göğsüne dipçiği yiyip kolları açık, sırtüstü setten aşağı kayıyor; başı çakıla çarpıyor, kasketi hendeğe düşüyor. Bir kadın öyle sert itiliyor ki çocuğunun üstüne düşüyor; çocuğun ağlaması altında bir anda kesiliyor, sonra yeniden başlıyor. Fedya yaşında bir oğlan kulağına bir tekme yiyor, kalktığında kulağından kan akıyor.

Kaşıkçı kalkmaya çalışıyor. Askerlerden biri kaburgalarına tekme atıyor. Yere bırakılan bir çuval tahıl gibi bir ses çıkıyor. Kaşıkçı çizmenin etrafında iki büklüm oluyor ve kalkmaya çalışmayı bırakıyor.

Yüzlerinde hâlâ o can sıkıntısı. Vagondaki yüzlerin aynısı. Yemek vaktini bekler gibi.

Köy setten aşağı geri kaçıyor. Artık kimse gülmüyor.

Tahtaların üstünde küçük köpekli hanımefendi gülüyor. Komik buluyor. Çamura düşen insanlar. Köpek de görsün diye onu havaya kaldırıyor.

Yaşlı beyefendi paltosunun cebini yokluyor. Bir para çıkarıp atıyor. Para havada bir kez dönüyor, parlıyor ve setin dibinde, kaşıkçının karısının yanında bulamaca düşüyor.

"Eğlence için," diyor.

Bize sırtını dönüp vagona biniyor.

Kaşıkçının karısı bulamacın içinde diz çökmüş, kocasının başını kucağında tutuyor. Adamın burnu yanlış yöne bakıyor. Ağzından nefes alıyor, kabarcık kabarcık. Kadının önlüğü kıpkırmızı. Paraya bakıyor.

Askerlerden biri tepesine dikiliyor.

"Al şunu," diyor. "Beyefendi sana verdi."

Kadın kıpırdamıyor.

"Al şunu."

Alıyor.

Maşa bizi geri çekiyor. Beni ne zaman yere bıraktığını fark etmedim. Bir eliyle elimi, öbür eliyle Fedya'nın yakasını tutmuş, arkasını dönmeden, çok hızlı geri geri yürüyor; bir köpekten geri çekilir gibi.

Fedya ona karşı koymuyor. Ağlamıyor da. Yumrukları o kadar sıkı ki parmak eklemleri bembeyaz. Paraya bakıyor.

Arkamızda biri bulamaca tükürüyor. Sonra bir başkası. Kimse bir şey demiyor. Birbirlerinin yüzüne bakmıyorlar.

Temizlediğimiz çayırın üstünden, kazdığımız hendeğin kenarından, tek kelime etmeden eve yürüyoruz.

Dolgu yolda lokomotif, beyaz lambası yanarak bataklıkta oturuyor. Lamba bütün öğleden sonra titremeden, sabit yanıyor; beyefendiler de tahtalarının üstünde durup birinin onu tamir etmesini bekliyor.

Ertesi sabah kâhya annemi almaya geliyor.

İçeri girmiyor. Şehirli paltosuyla avluda, çamurun içinde duruyor; arkasında konağın iri adamlarından ikisi. Annemi köpek çağırır gibi dışarı çağırıyor.

"Daşa. Efendi seni dolgu yolda istiyor."

Annem yeşil çantası omzunda, kapıda. Kaşıkçının evine gidiyordu. Karısı şafakta kâğıt gibi bembeyaz bir yüzle kapımıza gelip adamın yanağının çürük elma gibi yumuşadığını söylemişti.

"Kaşıkçının yüzü kırık," diyor annem. "Sonra gelirim."

"Şimdi geleceksin."

"Dolgu yolda yaralı biri mi var?"

"Kimse yaralı değil." Kâhya eldivenlerine bakıyor. "Daire adamları bütün gece hattı onarmak için çalıştı; bugün bütün gün, bu gece de çalışacaklar. Beyefendiler iş bitene kadar konakta kalıyor. Efendi mühendislerin ayakta durmasını istiyor." Başını kaldırıp anneme bakıyor. "Misafirleri malikânesinin neler yapabildiğini görsün istiyor."

Annem kapının eşiğinde kıpırdamadan duruyor.

"Hasta değiller," diyor.

"Yorgunlar."

"Yorgunluk hastalık değil. Yorgunluğa uyku iyi gelir. Payımı yorgun adamlara verirsem, sonra burada biri bacağını kırarsa—"

"O zaman gelecek ay kırsın," diyor kâhya. "Efendinin emri. Çantanı al."

Büyükannem arkasında, kapıda. Büyükannemi söyleyecek sözü yokken hiç görmemiştim. Şimdiye kadar.

Annem gidiyor.

Akşam karanlığında dönüyor.

Onu avludan görüyorum. Çayırdan gelen yoldan çok yavaş iniyor; geçerken bir elini çitlere dayıyor, yaşlı adamların cenazeden sonra yürüdüğü gibi.

Bembeyaz. Yorgunluk beyazı değil. Dudaklarına kadar beyaz; duvarın rengi, eski karın rengi. Elleri öyle titriyor ki kapıyı açamıyor. Maşa koşup açıyor.

O rengin ne demek olduğunu artık biliyorum.

İki yıl boyunca hem kendi uğultumu hem de annemin uğultusunu izledim ve şu kadarını öğrendim. Çok harcayabilirsin, kimse anlamaz. Kovanın çoğu gidebilir, sadece yorgun hissedersin; bütün gün çalışmış herkes gibi. Renk ancak dibe yaklaşınca gider. Soğuk gelir, titreme gelir, beyazlık gelir.

Annem kendi kovasının dibini kazımış.

Duvarın dibindeki sedire oturuyor, şalını çıkarmıyor.

"On iki adam," diyor. "Bir tanesi bile hasta değil. Üşümüşler ve yorgunlar, o kadar. İki gece hiç durmadan çalışmaları söylenmiş. Ben de her birine iki gece çalışacak kadar verdim." Kucağında bir türlü durmayan ellerine bakıyor. "Setten indiğimde kaşıkçının karısı aşağıda bekliyordu. Ona verecek hiçbir şeyim kalmamıştı. Tek bir iplik bile."

Kimse bir şey demiyor.

Annem başını duvara yaslayıp gözlerini kapatıyor.

"Çay içtiler," diyor. "Vagonda. Beyefendiler. Camın arkasından beni izleyip çay içtiler."

Ertesi gün öğlene kadar uyuyor. Bir sonraki gün yine dik durabiliyor; yeşil çantasıyla kaşıkçının evine gidiyor. Adamın burnu çoktan kaynamaya başlamış, eğri. Elinden geleni yapıyor.

O cumartesi sabahı, annem uyurken, babam Fedya'yı çalışmak için demirhaneye götürüyor; ben de gidiyorum, çünkü körük benim işim.

Köyün en sıcak yeri burası. Ben bastıkça ateş gürlüyor. Babamın kıskacında kiraz kırmızısı kızarmış bir çapa ağzı var; Fedya'ya ağzın nasıl inceltileceğini gösteriyor. Fedya fazla sert vuruyor, kıvılcımlar uçuşuyor, babam hiçbir şey demiyor; "fazla sert" deme şekli bu.

Sonra Fedya soruyor. İki yıl önce, çuvalların üstünden benim sorduğum soruyu.

"Baba. Rün kazıyınca neden kararıyor? Sonra neden parlıyor?"

Babam hemen cevap vermiyor. Çapayı ateşe geri koyup ona bakıyor.

"Rün resim değil," diyor. "Lapinlerin oğlu resim sanıyor. Çizersen işe yarar sanıyor. Rün bir söz. Demire bir şey söz veriyorsun, demir de senin için bir şey yapıyor. Karardığında sözü alıyor."

"Ne söz veriyorsun?"

"Neye ihtiyacı varsa." Babam çapayı kömürlerin içinde çeviriyor. "Pas mesela. Pas nedir?"

"Demirin bozulması," diyor Fedya.

"Demirin eve dönmesi. Demir topraktan çıktı. Tepelerdeki kızıl taştan. Yeniden kızıl taş olmak istiyor. Su yardım ediyor, hava da. Islakta bırakırsan toprağa olabildiğince hızlı döner." Fedya'ya bakıyor. "Pas rünü onun gitmesine engel olur. Demir olarak kalmasını sağlar."

"Ne dersen yapıyor mu?"

"Onu yeterince iyi tanırsan. Ne istediğini, neden istediğini bilirsen." Çapayı ateşten çıkarıyor. "Bir de bedelini ödersen."

Körüğe basıyorum, bir şey demiyorum.

Demir kendini suyun içindeki oksijene veriyor, atom atom. Aşı boyası, tepelerdeki o kızıl taş: demir oksit. Demirin çıktığı taş, geri dönmeye çalıştığı taş. Babam "oksit" kelimesini hiç duymadı. Duymasına gerek de yok. Demirin eve dönmek istediğini biliyor, nedenini biliyor, ondan dönmemesini nasıl isteyeceğini biliyor.

Anlamak bu işte. Sadece benim dilimde yazılmamış.

BÜYÜ rafında, Anlamak'ın altına bir satır ekliyorum. Rün: bir söz. Usta öder, demir sözünü tutar.

Öğleden önce geliyorlar.

Üç kişi. Konağın iki iri adamı, kâhyanın arkasında duranların ta kendileri, ellerinde sopalar. Bir de elinde kâğıt, kulağının arkasında kalem olan zayıf bir memur. Memur içeri girmiyor. Işığı arkasına almış, demirhanenin kapısında durup kâğıdından okuyor.

"Kâhyanın emriyle, efendinin misafirleri ve Daire için. Demir yol için, üstünde pas işareti olan kırk levha. Demir pazartesi Daire'den arabayla gelecek. Levhalar pazar günü dolgu yola gidecek. Yarın değil. Ondan sonraki pazar." Kâğıdı katlıyor. "Bu kadar."

Babamın elinde çekici var. Bırakmıyor.

"Kırk."

"Kırk."

"Günde iki levha yaparım, sonra sedire serilirim. Bunu biliyorsun. Efendin de biliyor. Bir haftada kırk—"

"O zaman pazartesi başlasan iyi olur," diyor memur.

"Parasını kim veriyor?" diyor Fedya.

Herkes ona bakıyor. Babam onu dışarı yollamak için ağzını açıyor. Sonra yollamıyor. Memura dönüp bekliyor; çünkü onun da sormak istediği buydu.

Memur cevap değişmiş olabilirmiş gibi kâğıdına bir daha bakıyor.

"Daire levha başına iki ruble veriyor," diyor. "Gümüş. Kırk levhaya seksen ruble. Sayıldıklarında ödenecek."

Demirhanede kimse bir şey demiyor.

Seksen ruble.

Bu köyde neyin ne kadar ettiğini biliyorum. Dört yıldır dinliyorum. İyi bir at otuz eder. İnek, gençse on beş. Yeni bir çatı, kirişleriyle bütün bir çatı, bundan da az. Babam ömründe aynı anda üç rubleden fazlasını elinde tutmadı. Büyükannem bir tanesini bile tutmadı.

Babam çekici örsün üstüne bırakıyor.

"Pazartesi," diyor.

O akşam büyükannem parmaklarıyla sayıyor.

Bir at. Yeni bir çatı. Çizme. Gerçek çizme, deri çizme, herkese, bana bile. Tuz, koca bir çuval. Maşa için çeyiz. Parmakları bitiyor, baştan başlıyor.

Babam masada oturuyor, bir şey demiyor. Ama onun da saydığını görebiliyorum.

Annem gözleri kapalı, sobanın yanında oturuyor. Yine duvar renginde. Gözlerini açmadan, "Elinize geçince sayın," diyor.

Kimse kimin eline demiyor. Bunu fark ediyorum. Bir şey demiyorum. Dört yaşındayım.

Demir pazartesi, bir Daire arabasıyla geliyor. Kırk gri levha, her biri benim kolum kadar uzun, demirhaneye kiremit gibi istifleniyor.

Babam araba daha gitmeden başlıyor.

Rün kazırken onu daha önce de izlemiştim. Eskiden akşamları, iş bitince, tek tek yapardı; sonra sedire uzanıp büyükannemin önüne koyduğu ne varsa yer, ölü gibi uyurdu. Bir levhanın üstündeki pas işareti, bir baltaya kazıdığı sıralardan küçük. Yine de günde iki tane, gücünün yettiği bu.

Bu hafta günde beş tane yapıyor.

Bir levhayı dizlerinin üstüne koymuş, elinde küçük keski, taburede oturuyor. Tık. Bekle. Tık. Demir kararıyor, sonra yine parlıyor; o da levhayı yığına koyup sıradakini alıyor. Sıradan işleri, çapaları, menteşeleri artık Fedya dövüyor; köy aletsiz kalmasın diye. Ben körüğe basıyorum, su getiriyorum, izliyorum.

Salı günü yemeği kesiyor. Büyükannem artık yumurtlamayan kahverengi tavuğu kesiyor; babam da büyükannem başında dikildiği için bir kâse çorbasını içiyor.

Aynı gün kâhyanın adamı annemi yine almaya geliyor. Annem akşam karanlığında duvar renginde dönüyor. Büyükannem ikisini de bebek besler gibi besliyor; annemi de babamı da, sırayla.

Çarşamba günü levhaların arasında babamın elleri titremeye başlıyor. Durmalarını bekleyip sonrakini kazıyor.

Perşembe günü griye dönüyor.

O griyi artık tanıyorum. Annemin rengi; kapıda, ilk akşam. Ancak dibe yaklaşınca gelen renk. Babam her sabah biraz toparlanmış kalkıyor, ikinci levhada o da gidiyor.

Sonra üç tane daha kazıyor.

Kovanın dibinden sonra uğultu kalmıyor. Sadece adam kalıyor. Neyle ödediğini göremiyorum. Ama levha levha üstünden gittiğini görebiliyorum. Yanakları çöküyor. Gözleri içine kaçıyor. Rünleri kendi bedeninden kesip çıkarıyor.

Benim bir çizgim var. İki yıldır tutuyorum. Babamın çizgisi yok. Seksen rublesi var.

Cumartesi gecesi, çok geç, otuz birinci levhayı alıyor ve keski parmaklarından kayıp yere düşüyor.

Uzun süre ona bakıyor. Sonra olduğu yerde bırakıp yatmaya gidiyor.

Otuz.

Pazar günü, kiliseden sonra bir arabayla geliyorlar.

Aynı üç kişi. Sopalı iki iri adam, defteriyle memur. Babam elinde çekiciyle onları demirhanede karşılıyor; yanında Fedya, körüğün başında da ben, çünkü pazar olsun olmasın ateşin yanması lazım.

Memur levhaları sayıyor. Sonra bir daha sayıyor. Sayıyı defterine yazıyor.

"Otuz," diyor.

"Otuz," diyor babam. "Yetiştiremedim—" Duruyor. "Otuz."

İri adamlar levhaları arabaya yüklüyor.

Sonra memur paltosundan deri bir kese çıkarıyor, defterini yeniden açıp okuyor.

"Otuz levha, ikişer rubleden. Altmış ruble. Demirhane efendinin olduğu için efendinin payı düşülür. Kömür efendinin olduğu için kömür düşülür. Bu hafta çalışmadığın dört efendi günü düşülür. Burada olmayan on levha için Daire'nin geri tuttuğu on ruble düşülür." Sayfayı çeviriyor. "Tavuk düşülür."

"Tavuk mu?"

"Kâhya tavuk kestiğini duymuş. Tavuklar vergiyle birlikte sayılıyor." Keseden tek bir gümüş para çıkarıp örsün üstüne koyuyor. "Bir ruble. Efendi cömerttir. Sana bunu söylememi istedi."

Babam paraya bakıyor.

Almıyor.

"Bunlar benim ellerim," diyor. Sesi yükselmedi. Alçaldı. "Onun demirhanesi değil. Benim ellerim. Karım onun emriyle üç kere onun dolgu yoluna gitti. Şimdi de orada. Ben gece gündüz bu örsün başındaydım. Altı gece doğru dürüst uyumadım. Doyuracak üç çocuğum var. Bir karım. Annem." Hâlâ paraya bakıyor. "Hakkımı istiyorum. Bu kadar. Hakkımı."

İri adamlardan biri gülüyor. İkisinin daha irisi; sakalı yanaklarından neredeyse gözlerine kadar çıkıyor.

"Hakkı," diyor. "Şunu dinleyin." Kapıya yaslanıyor. "Karın her ay payını efendiye veriyor, demirci. Güzel güzel, sesini çıkarmadan. Karşılığında hiçbir şey istemiyor. Şimdi sen de kendininkini ver."

Babamın yüzünden bir şey çekiliyor.

Bunu daha önce hiç görmedim. Onu kızgın gördüm, birkaç kez; sessiz cinsten, Fedya kazları lahanaların içine saldığında mesela. Bu o değil. Yıllar yılı yüzünü ayakta tutan bir şey birden bırakıvermiş gibi.

Çekici örsün üstüne, paranın yanına bırakıyor. Çok dikkatle. Camdanmış gibi.

Sonra iki adımda demirhaneyi geçip sakallı adamı paltosunun önünden yakaladığı gibi duvara fırlatıyor.

Bütün demirhane sarsılıyor. Kıskaçlar çivilerinden düşüyor. Sakallı adamın başı kütüklere çatırtıyla çarpıyor, gözleri boşalıyor. Babam ağzına bir kez vuruyor, dudakları dişlere çarpıp patlıyor.

Bir an babam yumrukları sıkılı, at gibi soluyarak onun tepesinde duruyor.

Sonra öbürü sopasıyla ensesine vuruyor.

Babam tek dizinin üstüne çöküyor. Sakallı adam kan tükürerek duvarın dibinden kalkıp karnına tekme atıyor. Babam iki büklüm oluyor, kendi demirhanesinin yerine kusuyor; sonra ikisi birden üstüne çullanıyor.

Sopalar. Çizmeler. Kızgın değiller. İş yapıyorlar. Sopa sırtına, omzuna, yine sırtına iniyor; her seferinde düz bir şaplak sesi. Sakallı olan tekmelerini nişan alarak atıyor. Kaburgalar. Kaburgalar. Birinin kırıldığını duyuyorum; fazla eğilmiş yeşil bir dal gibi boğuk bir çıtırtı. Babam kollarını başına siper edip toprağın üstünde kıvrılıyor, insana nasıl öğretiyorlarsa öyle, ve hiç ses çıkarmıyor. Bir sopa gözünün üstüne denk geliyor, kaşı açılıyor, kan yüzünün altındaki toprağa akıyor.

Fedya üstlerine koşuyor.

Birinin bacağına sarılıp bırakmıyor; adam onu yakasından tutup bir kepek çuvalı gibi demirhanenin öbür ucuna fırlatıyor. Fedya yüzüstü kömürlüğün kenarına çarpıyor, kapkara bir bulutun içinde kömüre gömülüyor ve kalkmıyor.

Ben de körüğün başındayım.

Uğultu içimde zincirden boşanmış bir köpek gibi ayağa kalkıyor.

Hemen yanımda bütün bir demirhane ateşi var. Her yerde ısı; koca bir ocak dolusu, göbeği bembeyaz. Onunla ne yapacağımı çok iyi biliyorum. Yüz kereden fazla ısı taşıdım. Kömürlerden alıp istediğim yere koymam yeter. Sakallı adamın yüzüne. Gözlerine. Nasıl olacağını bir çizim kadar açık görebiliyorum.

Yap, diyor cephede beni yürütmeye devam eden yanım. Yap. Şimdi.

Peki sonra?

Sonra kâhyanın adamları konağa dönüp demircinin küçük oğlunun ateşle bir şey yaptığını söyler. Sonra biri elinde defterle beni almaya gelir. Sonra biri hepimizi almaya gelir.

Körüğün kolunu iki elimle tutuyorum. Parmaklarım acıyana kadar tutuyorum. Ve izliyorum.

Uzun sürmüyor. Bir saat gibi geliyor. Durduklarında babam toprakta yan yatıyor; örsün üstünde kan var, paranın üstünde de.

Memur kapıdan hiç ayrılmadı. Şimdi babamın etrafından dolaşarak içeri girip rubleyi alıyor. Koluna silip temizliyor, bakıyor ve kesesine geri koyuyor.

"Efendinin adamının ağzı için," diyor. Defterine bir şey yazıyor.

Gidiyorlar.

Maşa koşarak geliyor. Arkasında, dizlerinin izin verdiği kadar hızlı büyükannem. Maşa annemi çağırsın diye Kuzminlerin oğlunu çoktan dolgu yola koşturmuş.

Annem bataklıktan ta buraya koşarak geliyor. Kâhya onu yine şafakta almıştı. Bir gün daha, demişti. Levhalar bugün döşenecek. Babamın yanına yere çöküp ellerini sırtına koyuyor.

İpliklerin parmaklarından çıktığını görüyorum. İki. Üç. Saç teli kadar ince, daha önce hiç görmediğim kadar ince. Babamın içine giriyor, bir kez dallanıyorlar.

Sonra duruyorlar.

Arkalarında hiçbir şey yok. Şafaktan beri veriyor. Hiçbir şeyi kalmadı.

Yine de zorluyor. Zorladığını görebiliyorum. Yüzü beyazdan griye dönüyor, dudaklarının kenarı morarıyor.

Büyükannem iki bileğinden tutup ellerini çekiyor.

"Daşa," diyor büyükannem. "Hayır. Orada senden başka bir şey kalmadı."

Annem ona bakıyor. Sonra ellerine bakıyor. Sonra ellerini yüzüne kapatıyor.

İlk kıpırdayan Maşa oluyor. Yeşil çantaya koşuyor, babamın yanına diz çöküp dudakları kıpırdayarak, annemin öğrettiği gibi kaburgalarını tek tek yokluyor. Sayıyor. Fedya kömür yığınının içinden sürünerek çıkıyor; tepeden tırnağa kapkara, burnundan kan geliyor, yanağında kömürlüğün çarptığı yerde bir yarık var. Kapının eşiğine oturuyor ve hiçbir şey demiyor.

Babam topraktaki başını çevirip örse, paranın durduğu yere bakıyor.

"Seksen ruble," diyor.

Gülmeye başlıyor. Gülüşü yarısında öksürüğe dönüyor, öksürükte kan var.

İşte o zaman onları görüyorum.

Demirhanenin önündeki yoldalar. Çitlerin başında. Kuzminlerin ahırının kapısında. Sokağın yarısı gibi görünüyor. Gürültüyü duyup gelmiş olmalılar. Kasketleri ellerinde adamlar. Şallarını ağızlarına kadar çekmiş kadınlar.

Konuşuyorlar. Yüksek sesle değil. Sözleri duyamıyorum; sadece sesi duyuyorum, alçak ve hızlı, bir çitten ötekine geçiyor.

Kimse içeri girmiyor.

Kuzmin Amca kapıya doğru bir adım atıyor. Karısı elini koluna koyuyor, o da duruyor. Kaşıkçı da orada, arkada, eğri burnuyla. Yerdeki babama bakıyor. Sonra çizmelerine bakıyor.

On gün önce bir trene gülmüşlerdi, askerler de bunun için yüzlerini kırmıştı. Bugün kâhyanın adamları bunu demirciye, köyün en güçlü adamına, kendi demirhanesinde, güpegündüz yaptı. Bunun ne demek olduğunu herkes biliyor. Ona olabiliyorsa herkese olabilir.

O yüzden çitlerin başında durup bakıyorlar. Sonra teker teker gözlerini yere indirip evlerine gidiyorlar.

O gece kimse nefesimi kontrol etmiyor.

Babam pencerenin altındaki sedirde yatıyor; kaburgaları eski bir gömlekten yırtılmış şeritlerle sarılmış, yüzü o kadar şiş ki sokakta görsem tanımam. Maşa iki çatlak kaburga buldu, belki bir üçüncüsü de var. Annem sırtını sedire dayamış, yerde oturuyor, başı kollarının üstünde. Dört yıldır ilk kez benden önce uyuyor.

Büyükannem köşesinde horluyor. Ya da horluyormuş gibi yapıyor.

Sobanın üstünde, karanlıkta, Fedya "Trene gidiyorum," diyor.

Çok sessiz söylüyor. Kimseye değil. Sadece tavana.

"Hayır, gitmiyorsun," diyor Maşa.

"Bu gece."

"Gidip ne yapacaksın? Askerlerle mi dövüşeceksin? On yaşındasın."

"Askerlerle değil." Dönüyor. Yanımda döndüğünü hissediyorum. "Beyefendilerin vagonuyla. Yeşil olanla. Altınlı olanla. Camlarıyla." Sesi titriyor. "Hepsini çamura bulayacağım. Hepsini. Bir de yanını baştan sona çizeceğim, görsünler diye. Her bindiklerinde görsünler."

"Seni asarlar."

"Beni görmezler."

"Fedya—"

"Köpeği havaya kaldırdı," diyor Fedya. "Görsün diye." Sesi çatallanıyor. "Memur da babamın kanını rublenin üstünden sildi. Sonra kesesine koydu."

Maşa buna bir şey demiyor.

Aralarında yatıp karanlığa bakıyorum.

Eski hayatımda benim yerimdeki bir adam hayır derdi. Tüfekli bir düzine askere karşı üç çocuk. Bu bir plan değil. Ölmenin bir yolu. Mulino'daki eğitim alanında çavuşun buna ne diyeceğini çok iyi biliyorum. Çoğu küfür olurdu.

Ama çavuş bu sobanın üstünde değil. Ben de babamın kendi demirhanesinin yerinde kıvrıldığını gördüm, körüğe tutunup hiçbir şey yapmadım.

Hem zaten biz evet desek de demesek de Fedya gidecek. Ağabeyimi tanırım.

"Ben de geliyorum," diyorum.

"Hayır," diyor Maşa, hemen.

"Hep üçümüz gideriz."

Başını çeviriyor. Karanlıkta bana baktığını hissediyorum. Uzun süre.

Sonra nefesini bırakıyor.

"O zaman ben de geliyorum," diyor. "Seni geri taşıyacak biri lazım."

"Çamur," diyorum.

"Ne?"

"Yüzümüze çamur. Her yere. Ellere de." Dört yaşında bir çocuk gibi söylemeye çalışıyorum. Zor değil. Doğrusu bu. "Yüzler karanlıkta parlar. Ay gibi. Çamur parlamasını durdurur."

Mulino'da bir çavuş vardı; ikinci günümde bir avuç ıslak kili alıp yanağıma çarpmıştı. "Yüz bir fenerdir, Saşa," demişti. "Söndür onu."

"Bir de dallar," diyorum. "Saçımıza. Paltolarımıza. O zaman insan olmayız. Çalı oluruz."

"Çalılar yürümez," diyor Fedya.

"Gece yürür."

Bir sessizlik oluyor.

Sonra Fedya gülüyor. Çok sessizce, koyun postunun içine. Trenden beri ilk kez gülüyor.

"Kolya," diyor. "Bunları nereden buluyorsun?"

"Dört yaşındayım," diyorum. "Aklıma geliyor."

Ay doğunca çıkıyoruz.

Önce Fedya, sonra ben, sonra Maşa; çok yavaş, büyükannemin köşesinin önünden. Horlama değişmiyor. Kapıda Maşa durup annemle babama bakıyor; babam sedirde, annem ona yaslanmış uyuyor. Sonra kapıyı ses çıkarmadan arkamızdan kapatıyor.

Avlu donmuş. Gündüzleri ayak bileğine kadar çamur. Gece soğuk geri gelip üstüne ince, sert bir kabuk koyuyor; kaynamış sütün kaymağı gibi. Çizmelerimizin altında çıtırdıyor.

Çamur işini bahçelerin arkasındaki hendekte yapıyoruz.

Maşa önce beni yapıyor. İki avuçla buz gibi çamur alıp yüzüme, kulaklarıma, enseme sürüyor; her şeyi yaptığı gibi, çok özenle. Sonra ellerimi. Sonra Fedya'yı yapıyor, Fedya da onu; hiçbirimiz titremeyi durduramıyoruz.

Sonra dallar. Hendek boyunca kızılağaç çalıları var. Fedya ince dallar kırıyor, Maşa da onları şapkalarımıza, yakalarımızın arkasına, paltolarımızın kemerlerine sokuyor; üç küçük çalıya benzeyene kadar.

Fedya ay ışığında bana bakıyor; çamurun içinde dişleri bembeyaz görünüyor.

"Çit gibi olmuşsun," diyor.

"Sen de dişli bir çit gibi olmuşsun," diyor Maşa. "Kapat ağzını."

Sonra Maşa elimi tutuyor ve gidiyoruz.

Hendeğin içinden gidiyoruz. Bizim hendeğimiz. İki yaz boyunca bedavaya kazdığımız hendek. Setin dibi boyunca ta bataklığa kadar uzanıyor; Fedya bile içinde eğilerek, başını göstermeden yürüyebilecek kadar derin. Dibindeki su donmuş. Buz bizi taşıyor, çoğunlukla.

Tren olduğu yerde, dolgu yolun üstünde.

Karanlık değil. Önde, lokomotifin ötesinde fenerler yanıyor; yeşil paltolu üç adam kırık rayın başında çalışıyor. Aletlerinin şıngırtısını bataklığın öbür ucundan duyabiliyorum. Annemin ayakta tuttuğu adamlar.

Arkada, düz vagonun yanında askerlerin bir ateşi var. Etrafındaki karaltılarını görüyorum, birinin güldüğünü duyuyorum, dumanın kokusunu alıyorum.

Aralarında yeşil vagon. Karanlık. Boş. Beyefendiler konakta, efendinin yataklarında uyuyor.

Son kısmı sürünerek geçiyoruz. Hendeğimizden çıkıp donmuş bir bulamaç şeridini aşıyor, dolgu yolun dibindeki daha küçük hendeğe giriyoruz. Yakından vagon kocaman; altın şeritli yeşil bir duvar. Camları ay ışığında su gibi parlıyor.

"Kolya. Burada kal," diye fısıldıyor Maşa. "Ateşi gözle. Biri gelirse sırtıma bir taş at."

Kalıyorum. Gözlüyorum.

Fedya dolgu yolun yanından kedi gibi tırmanıyor, vagonun basamağına çıkıyor ve iki elini getirdiği çamur torbasına daldırıyor. Pencereden başlıyor.

Azıcık çamur değil. Hepsi. Koca avuçlar dolusu; cama çarpıp daire daire sürüyor, pencere hendek gibi kahverengi olana kadar. Sonra sıradaki pencere. Sonra bir sonraki. Demirhanede çalışır gibi çalışıyor. Hızlı, sert, tek kelime etmeden.

Çivi Maşa'da. Çıkmadan önce demirhanenin kapısının yanındaki yığından aldığını gördüm. Eski, paslı çivilerden biri. Belki de benimkilerden biri. Vagonun arka tarafından, altın çizginin olduğu yerden başlıyor; çiviyi baştan sona, yavaşça, bastıra bastıra çizgi boyunca çekiyor. İnce, tiz bir ses çıkıyor. Bana bir çığlık kadar yüksek geliyor. Ateşin başındakilerden kimse dönmüyor.

Altın çizginin yanında, yeşilin içinde beyaz bir yara izi kalıyor. Uzun ve dümdüz. Sonra altına bir tane daha.

Gözümü ateşten ayırmıyorum.

Uğultuyu sakin tutuyorum. Ta dibine kadar. Namluda bir mermi gibi hazır tutuyorum. Kullanmak istemiyorum. Kullanmadan eve dönmeyi çok isterim.

Fedya dördüncü penceredeyken ateşin başındaki karaltılardan biri ayağa kalkıyor.

Dolgu yolun üstünden bize doğru geliyor. Yavaşça. Elinde fener sallanıyor. Bir şey aramıyor. Kaputu açık, esneyen bir asker. Vagonun ucundan on adım ötede durup bataklığa dönüyor ve pantolonunu açmaya başlıyor.

Sonra başını çevirip vagon boyunca, basamaktaki Fedya'ya dosdoğru bakıyor.

Fedya kıpırdamıyor. Elinde çiviyle vagonun yanına yapışmış Maşa kıpırdamıyor. Ben kıpırdamıyorum.

Üç çalı. Hepsi bu. Ay ışığında üç çalı.

Asker feneri kaldırıyor. Basamaktaki çalıya bakıyor.

Sonra basamaktaki çalı çamur torbasını düşürüyor.

"Burada!" diye bağırıyor asker. "Burada! Vagonun yanında! Burada!"

Koşuyoruz.

Maşa beni setin kenarından iki koluyla kaptığı gibi kaldırıyor, Fedya basamaktan atlıyor; üç sıçrayışta dolgu yolun yanından aşağı inip küçük hendeğin üstünden geçiyoruz. Öbür tarafta Maşa hiç durmadan beni yere bırakıyor.

"Koş!"

Koşuyorum.

Bir yıldır her sabah kiliseye kadar koşup dönüyorum. Bacaklarım ne yapacağını biliyor. Maşa elimi tutuyor, Fedya öbür yanımda; çayırın üstünden köye doğru, üçümüz, var gücümüzle gidiyoruz.

Arkamızda kamp bağırıyor. Çakılın üstünde çizmeler. Biri ışık diye bağırıyor.

Yeterince hızlı değil. Biliyorum. Bacaklarım dört yaşında. Maşa beni yarı koşturarak yarı sürükleyerek çekmek zorunda; çayır da ay ışığında geniş, beyaz ve açık, arkasına saklanacak hiçbir şey yok.

Omzumun üstünden arkaya bakıyorum.

Beş kişi; dolgu yoldan bir sıra halinde iniyorlar, karın üstünde kapkara. Birinde fener var. İkisinde tüfek. İri adamlar ve var güçleriyle koşuyorlar. Kırk adım arkamızda. Sonra otuz beş. Sonra otuz.

Altımızda kabuk çıtırdıyor.

Çayırın kabuğu. Derin bulamacın üstünde bir parmak kalınlığında ince buz. Maşa'yı taşıyor, çünkü hafif; Fedya'yı taşıyor, çünkü daha da hafif. Beni taşıyor. Askerleri de şimdilik taşıyor; çünkü hızlı koşuyorlar ve ayaklarını bir yerde uzun süre tutmuyorlar.

Yirmi beş.

O kabuğu tanıyorum. Ömrüm boyunca tanıdım. Üç yüz kereden fazla çözüp dağıttım.

Bir şey yapmama gerek yok. Isı, duvar ya da mucize yapmama gerek yok. Isı zaten orada. Gecenin kendisinden daha sıcak olan alttaki bulamaçta. Havada. Bende. Donmuş çamur, bir sürü minicik elin bir arada tuttuğu topraktan başka bir şey değil. Elleri biraz ısıtmam yeter, bırakırlar.

Bir daha arkaya bakıyorum. Askerlere değil. Onlarla aramızdaki beyaz toprak şeridine.

Uğultu içimden hızla çıkıyor. Hiç olmadığı kadar hızlı. Yolu biliyor. İki yıl boyunca su birikintileri, tekerlek izleri, kovalar; her sabah. Şimdi o eski yoldan, hendekten akan su gibi akıp gidiyor; çayırın beyaz kabuğu da topuklarımızın arkasında griye dönüyor. Griye, sonra koyuya. Sonra ıslağa.

İlk asker çizmesini üstüne basıyor ve dizine kadar gömülüyor.

Yüzüstü düşüyor. Arkasındaki onun üstüne kapaklanıyor. Fenerli olan durmaya çalışıyor, kayıyor; onun da çizmeleri gömülüyor, fener bir tıslamayla bulamaca düşüp sönüyor.

Devam ediyorum. Koşmaya devam ediyoruz, gri şerit de bir paltonun eteği gibi arkamızdan geliyor. Genişliyor. On adım. On beş.

Askerler debeleniyor. Dizlerine kadar. Kalçalarına kadar. Birinin tüfeği kaybolmuş. Biri sırtüstü yatmış, kolları havada sallanıyor; bulamaç göğsünün üstüne kapanıyor. Bağırıyorlar, ama artık bize değil. Yere. Geceye. Karanlıkta, saçları dal, onu taşıyan ama peşinden geleni yutan bir çayırın üstünde koşan her neyse ona.

"Cadılar!" diye çığlık atıyor biri. Sesi bir oğlanınki gibi incelip çatallanıyor. "Cadılar! Cadılar bunlar! Gece cadıları!"

İşte geldi. Ensemde. O el.

Ama bu sefer bana yürümeye devam etmemi söylemiyor. Daha sessiz.

Kapansın.

Sırtüstü yatan batıyor. Bulamaç göğsünde. Çenesinde. Bir itiş daha, çayır bir kapak gibi üstüne kapanır. Hepsinin üstüne.

Ve bunu istiyorum. Kızgın değilim. Sakinim. Çok sakin; cephede, tüfeğin arkasında olduğum gibi. Babamın kaburgalarını kırdılar. Levhalarını aldılar. Şimdi de ablamla ağabeyimi karanlıkta tüfeklerle kovalıyorlar. Bunlar insan değil. Hedef. O kadar.

Çok kolay olurdu.

Onlara bakıyorum. Bu sefer doğru dürüst. Yüzlerine.

Ay çayırın üstünde, onları görebiliyorum. Kaşlarına kadar çamur. Ağızları açık. Sırtüstü yatan kasketini kaybetmiş. Saçları sarı, daha sakalı bile çıkmamış. Çığlık atan o. Sesi bir oğlanınki gibi çatallandı, çünkü daha bir oğlan. Timur'dan da genç. Gökyüzüne, hiçbir şeye uzanıyor ve ağlıyor.

Hedef değiller. Koca kaputların içinde, evlerinden çok uzakta, bizim kadar korkmuş oğlanlar.

İçimde bir şey dönüyor. Yerine oturan bir kemik gibi acıyor.

Duruyorum.

Zor. Elimi su teknesinden çekmekten on kat daha zor. İçimde bir şey itmeye devam ediyor. Kapansın. Kapansın. Maşa'nın elini tutuyorum ve tek bir damla daha bırakmıyorum. Gri şerit yayılmayı bırakıyor. Arkamızda askerler onun ortasına saplanmış; birbirlerini çekip çıkarıyor, karanlığa bağırıyorlar.

Bacaklarım ıslak halata dönmüş. Gitmeye devam ediyorlar ama yavaşlar. Maşa'yla Fedya söylenmesini beklemiyor. Her biri bir kolumdan tutuyor, beni aralarına alıp koşmaya devam ediyorlar; çizmelerim her iki adımda bir kabuğa değiyor. Derenin üstünden. Bahçelerin içine. Bir çit; beni üstünden atıp arkamdan tırmanıyorlar, sonra bir çit daha. Askerlerin sesleri bir sıra evin arkasında kalıyor. Sonra kayboluyor.

Sokak boyunca köydeki bütün köpekler havlıyor.

Banyada, karanlıkta, fıçının suyuyla yıkanıyoruz. Buz gibi. Çamur gri dereler halinde akıyor. Dallar sobaya gidiyor.

Fedya gülmeyi durduramıyor. Ses çıkarmadan gülüyor; iki büklüm olmuş, karnını tutuyor, yanaklarındaki çamurun içinden gözyaşları akıyor.

"Cadılar," diyor nefes nefese. "Duydunuz mu? Cadılar!"

Maşa gülmüyor. Bana bakıyor.

Sedirde oturuyorum, ellerimi hissetmiyorum. Soğuk hem dışarıdan hem içeriden aynı anda girmiş. Annemin kapıda titrediği gibi titriyorum. Dünyada tek istediğim sedire uzanıp bir hafta uyumak.

Ama oturuyorum. Buraya kendi ayaklarımla yürüdüm. Hâlâ buradayım.

"Bembeyazsın," diyor Maşa. "Çamurun altında. Annem gibi bembeyazsın."

Cevap beklemiyor.

Tam annemin yapacağı gibi yapıyor. Tıpatıp. Islak paltomu çıkarıp beni kendi kuru şalına sarıyor. Ellerimi alıp gömleğinin içine, koltuk altlarına, en sıcak yere sokup orada tutuyor. Ayaklarımı ovuyor; sert, hep kalbe doğru, hiçbir zaman ters yöne değil. İki parmağını bileğimin içine koyup dudakları kıpırdayarak sayıyor; annemin saydığı gibi. Sonra dışarı çıkıp büyükannemin bal küpüyle dönüyor ve bana koca bir kaşık veriyor.

"Şeker," diyor. "Annem diyor ki soğuk içeri girince önce şeker."

Yiyorum. Hayatımda tattığım en güzel şey.

Fedya gülmeyi bırakmış. Öbür sedirde, ıslak ve titreyerek oturmuş bana bakıyor.

"Sendin," diyor. "Toprak. Arkamızda. Sendin."

Hayır diyebilirim. Hayır demekte çok tecrübem var.

"Evet," diyorum.

Bir an kimse kıpırdamıyor.

Sonra Fedya sırıtıyor. Kocaman, bembeyaz, karanlıkta.

"Biliyordum," diyor. "Biliyordum, biliyordum. Annem senin sadece çizmeleri kuruttuğunu sanıyor. Sen sadece çizmeleri kurutmuyorsun." Öne eğiliyor. "Bir daha yapabilir misin?"

"Bu gece olmaz."

"Ama yapabiliyorsun."

"Bu gece olmaz, Fedya," diyor Maşa.

Hâlâ ellerimi koltuk altlarında tutuyor. Bana annemin bazen baktığı gibi bakıyor. Sonra annemin hiç yapmadığı bir şey yapıyor. Gülümsüyor.

"Küçük kardeşim," diyor, "cadıymış."

"Cadılar kız olur," diyor Fedya.

"O zaman gece cadısı."

"O zaman hepimiz öyleyiz," diyor Fedya. "Üçümüz de. Gece cadıları."

Bu adı ben koymadım. Korkmuş bir asker koydu, bulamacın içinde sırtüstü yatarken; ağabeyim de kapıverdi. Okuduğum bütün kitapları okusalar ikisi de bundan iyi bir ad bulamazdı.

"O zaman gece cadılarının kuralları var," diyorum. "Geldiğimizi kimse görmez. Gittiğimizi kimse görmez."

"Ve kimse asla bilmez," diyor Maşa.

Bir elini koltuğunun altından çekip serçe parmağını kaldırıyor.

"Kimse," diyor. "Annem bile. Babam bile. Gavrila bile. Hiç kimse, hiçbir zaman."

Fedya serçe parmağını onunkine geçiriyor. Sonra ikisi de bana bakıyor.

Elimi Maşa'nın koltuğunun altından çekiyorum. Yine sıcak. Serçe parmağımı ikisininkine birden geçiriyorum.

Eski hayatımda uğruna ölebileceğim adamlar vardı. Lyoha. Timur. Gena. Vanya. Hiç böyle bir söz vermedik. Gerek yoktu. Birbirimiz hakkında bilmediğimiz hiçbir şey yoktu.

Şimdi ablamla ağabeyimin benim hakkımda bilmediği hiçbir şey yok. Neredeyse hiçbir şey. Öbür hayatı bilmiyorlar. Ama önemli kısmı biliyorlar. Neler yapabildiğimi biliyorlar, bunu onlar için yaptığımı biliyorlar ve benden korkmuyorlar.

Gurur duyuyorlar.

"Bir dahaki sefere," diye fısıldıyor Fedya, "daha çok çamur götürürüz."

"Bir dahaki sefer olmayacak," diyor Maşa.

Ama hâlâ gülümsüyor.

Köyün yarısı gece duydu. Bataklıkta bir erkek sesi, tiz ve çatallanmış, durmadan "Cadılar!" diye bağırıyordu; sokaktaki bütün köpekler de ona karşılık veriyordu.

Askerler öğlen köye geliyor.

Dört asker, yaya, bir de çavuş. Kaputları hâlâ beline kadar çamurdan kapkara. Ev ev dolaşıyorlar. Dün gece dolgu yolda kim vardı? Kimin çocuğu var? Kimin bir derdi var?

Çavuşun dediğine göre beyefendilerin vagonu baştan sona pisliğe bulanmış, yanı da kedi tırmalamış gibi çizilmiş; efendinin misafiri olan beyefendi de çok kızgın. Birisi bunu ödeyecek.

Önce kaşıkçıya soruyor, çünkü evi kiliseye en yakın ev. Kaşıkçı elinde bir oyma bıçağı ve bir parça huş, sundurmasında oturuyor. Burnu eğri kaynamış, yüzünün üstünde yamyassı duruyor. On gün geçmiş, iki gözünün çevresi hâlâ sarılı yeşilli; ön dişlerinde de bir boşluk var.

"Kim yaptı?" diyor çavuş.

Kaşıkçı ona bakıyor.

"Cadılar, çavuşum," diyor. "Sizin çocuklar kendileri söyledi. Gece boyunca bunu bağırıp durdular, hepimiz duyduk." Yine huşuna dönüyor. "Bataklık onlarla dolu. Herkes bilir."

Çavuş sonraki eve gidiyor. Sonra bir sonrakine. Her ev aynı şeyi söylüyor ya da hiçbir şey söylemiyor. Yaşlı kadınlar haç çıkarıp "Bataklık kötü yerdir, çavuşum," diyor. Yaşlı adamlar yere bakıyor. Kimse bir şey görmemiş. Kimse dışarı çıkmamış. Kimsenin kimseyle derdi yok.

Askerler gidince kuyunun başındaki yaşlı bir kadın arkalarından tükürüp bütün sokağın duyacağı kadar yüksek sesle, "Bataklık sizi de yesin," diyor.

Akşama kadar bütün köy gece cadılarını konuşuyor. Kimi onların rusalka olduğunu söylüyor; yazın sudan çıkan boğulmuş kızlar, bu yıl erken gelmişler. Kimi demir yol için gelen boğulmuşlar olduğunu söylüyor. Birinin kuzeninin karısı aynı gece bataklığın üstünde ışıklar görmüş. Bir başkası şarkı duymuş.

Fedya hepsini melek gibi masum bir yüzle dinliyor.

İki gün sonra bataklığın üstündeki hat tamir ediliyor. Babamın otuz levhası, rayın en ıslak kısımdan geçtiği yerde, üstünden geçen her tekerleğin altında rayı bir arada tutuyor. Tren, beyefendileri alıp şehre doğru geri dönüyor; birinin silmeye çalıştığı kahverengi camların arkasında, altın çizginin üstünde de beyaz bir yara iziyle.

Annem bir gün bir gece uyuyor. Sonra kalkıp babamın kaburgalarıyla uğraşmaya başlıyor.

Babam bir hafta sedirde yatıyor. Sonra kalkıp demirhaneye dönüyor, çünkü çapalar kendi kendini onarmıyor.

Babamın yüzü bir ay gri kalıyor.

Büyük Perhiz geliyor. Eskisi kadar dert etmiyorum. Ekmek, lahana, kvas; uğultu da hep olduğu gibi inceliyor. Çizgimin üstünde kalıyorum.

Orucun üçüncü pazarı bütün köy volya'yı duymak için kiliseye gidiyor.

Herkes geleceğini biliyor. Diyakoz bir haftadır ima edip duruyor. Kâhya cuma günü gelip köy muhtarına pazar günü Çar'dan gelen bir kâğıdın okunacağını, malikânedeki her canın orada olması gerektiğini söyledi; muhtar herkese söyledi, herkes de herkese. Büyükannem şafaktan önce uyanmış. Gelin olduğu günkü şalını takmış.

Kilise o kadar dolu ki kolunu kaldıramıyorsun. Babam beni taşıyor. Kaburgaları daha iyi, yüzü hâlâ gri, yine de beni taşıyor. Kâhya önde, duvarın dibinde, defteri koltuğunun altında duruyor; efendi kilisemize gelseydi duracağı yerde. Gelmiyor.

Kâğıtta ne yazdığını biliyorum.

Bu kâğıtta değil. Başka bir kâğıtta. Dokuzuncu sınıf tarih kitabı; sırtı yırtık yeşil kitap, on birinci bölüm, iki yüz on ikinci sayfa. 19 Şubat Manifestosu. Kâğıt üstünde özgürlük, hemen. Gerisi yavaş yavaş. Kâğıtlar hazırlanırken iki yıl daha eski vergiler, eski angarya. Toprak, ama hediye değil. Toprak sahiplerinin belirlediği fiyattan satılıyor, kırk dokuz yılda ödeniyor. Toprağın en iyisini de efendiler kendilerine ayırıyor, kesip alıyor; köylü en kötü tarlayı alıyor, parasını en iyisi gibi ödüyor.

Ezbere okuyabilirim. Bir sınav için öğrenmiştim. Tam puan almıştım.

Ama burası benim dünyam değil.

Bu dünyada büyü var. Cüceler. Kiliseden yaşlı bir yayın balığı. İçinde dokunamadığım bir kristal olan bir tren. Belki buradaki Çar başka bir adamdır. Belki kâğıt başkadır. Belki bildiğim her şey başka bir yerin hikâyesidir, burada her şey daha iyi olacaktır.

İnanmıyorum. Yanılmayı çok isterdim.

İvan Peder elinde kâğıtla çıkıyor. Elleri titriyor. İki kere baştan başlamak zorunda kalıyor.

"Tanrı'nın lütfuyla, Biz..."

Sözler uzun, ağır, eski kilise diliyle dolu; köyün yarısı anlamıyor. Fark etmez. Tek bir kelimeyi bekliyorlar, o kelime gelince de duyuyorlar.

"...özgür köylü halkın hakları..."

Özgür.

Kilise yerinden oynuyor.

Kadınlar ağlıyor. Adamlar gözyaşları sakallarına akarak durmadan haç çıkarıyor. Arkadan biri "Tanrı Çar'ı korusun!" diye bağırıyor, bütün kilise de ardından öyle yüksek sesle bağırıyor ki mum alevleri yatıyor. Büyükannem dizlerinin üstünde; babam boştaki koluyla onu tutuyor, o da babamın paltosuna durmadan aynı şeyi söylüyor. Tanrı onu korusun. Tanrı onu korusun. Tanrı onu korusun.

Nefesimi tutuyorum.

Gavrila bunun değirmende bir fareyi dinlemek gibi olduğunu söylemişti. Kalabalıkta kimse kimin ne yaptığını söyleyemez, demişti. Haklı. Ben de söyleyemiyorum. Kimseyi kimseden ayıramıyorum. Gürültü fazla, bedenler fazla, sıcaklık fazla; bir de kendi kalbim.

Ama ben birini dinlemiyorum. Herkesi dinliyorum.

Gözlerimi kapatıyorum. Mumları, bağırışları, babamın kolunu dışarıda bırakıyorum. Tavan arasından dinlediğim gibi dinliyorum.

Ve işte. En uçta. Nefes alsam kaçıracağım kadar hafif.

Bir eğilme. Gavrila'nın çırasındaki gibi tek bir tane değil. Her yerde. Etrafımda. Her yandan, karanlıkta birbirine yapışmış bütün bedenlerden bir şey aynı yöne eğiliyor. Havanın kapıya doğru çekilmesi gibi.

İvan Peder'in elindeki kâğıda doğru. Ya da içinden geçip. Ötesine. Kiliseden dışarı, batıya; altında adı yazan adam her neredeyse oraya.

Benim uğultum kıpırdamıyor. Kılı bile. Eğilmeyen tek ot benim.

Gözlerimi açıyorum. Kalbim güm güm atıyor.

BÜYÜ rafına çok küçük bir satır koyuyorum. Onu sevdiklerinde içlerinden bir şey çıkıyor. Ona doğru.

Sonra yanına bir soru işareti koyuyorum. Kalabalıkta bir anlık hafif bir his, bir gerçek sayılmaz. Ama o soru işaretini yakında kaldıracağımı sanmıyorum. Unutacağımı da sanmıyorum.

İvan Peder hâlâ okuyor.

Kilise hâlâ bağırıyor, sonra bağırmıyor. Çünkü İvan Peder sonraki kısma geldi.

"...iki yıl süreyle toprak sahiplerine geçici olarak bağlı kalacaklardır..."

İki yıl.

"...vergi ve angarya eskisi gibi sürecektir..."

Angarya. Efendinin günleri.

"...toprağın bedeli ödenerek alınması..."

Bedeli ödenerek. Yani satın alınarak. Bu kilisede kimsenin görmediği bir parayla.

Bağırışlar mum gibi sönüyor. Sönüşünü duyabiliyorsun. Sıra sıra, önden arkaya, insanlar susuyor, birbirine bakıyor, dinliyor ve yüzleri değişiyor. Büyükannem hâlâ dizlerinin üstünde. Söylemeyi bıraktı.

İki yüz on ikinci sayfa. Satırı satırına.

Önde, duvarın dibinde kâhya defterini açmış. Okunanları satır satır parmağıyla takip ediyor; hesap kontrol eder gibi.

"Peki alt çayır?" diyor biri yüksek sesle, okumanın ortasında. Kaşıkçı. Burnu askerlerden kalma, hâlâ yassı ve eğri. "Temizlediğimiz çayır. O şimdi kimin?"

Kimse ona cevap vermiyor. İvan Peder okumaya devam ediyor. Ama kilisedeki herkes biliyor. Alt çayır kimsenin payına düşmüyor. Alt çayır demir yolun, demir yol da Daire'nin. İki yaz o hendeği kazdık. Şimdi yanındaki tarla için kırk dokuz yıl ödeyeceğiz.

Bütün köy, uzun, sessiz bir sıra halinde, çamurun içinden eve yürüyor.

Büyükannem babamın koluna girmiş. Bugün yaşlı bir kadın. Onu daha önce hiç yaşlı görünürken görmemiştim.

"Çar gerçekten istedi," diyor. "Bize her şeyi vermek istedi. Onlar. Toprak sahipleri. Kâğıdını ele geçirip çarpıttılar."

Babam önce cevap vermiyor.

"Altındaki imza onun, anne," diyor.

Büyükannem duruyor. Ona bakıyor. Sonra kolunu bırakıp tek başına yürüyor ve eve kadar başka hiçbir şey demiyor.

O gece sobanın üstünde yatıyorum, uyuyamıyorum.

Fedya bir yanımda, kolunu göğsümün üstüne atmış uyuyor. Maşa öbür yanımda, yüzünü duvara dönmüş uyuyor. Aşağıda babam sedirde, dikkatle nefes alıyor; çatlak kaburgalarla nasıl nefes alınıyorsa öyle. Annem karanlıkta yanında oturuyor. Büyükannem köşesinde, uyanık. Uyumadığını duyabiliyorum.

Köyü düşünüyorum.

Annemin her ay verdiği payı düşünüyorum; kime verdiğini, başka ne anlama geldiğini. Seksen rubleyi, babamın kendi bedeninden kesip çıkardığı otuz levhayı, bir memurun koluna silinen tek bir gümüş rubleyi. Bulamacın içinden parayı alan kaşıkçının karısını. Para alan adamlarla aynı hendekte geçen iki yazı ve bugün Çar'ın kendi sözleriyle "kazmaya devam edin" diyen bir kâğıdı.

Efendiyi düşünüyorum.

Onu hiç görmedim. Dört yılda yüzünü bir kez bile görmedim. Derenin karşısındaki, her penceresinde cam olan boyalı evini gördüm. Kâhyasını, defterini, sopalı adamlarını gördüm. Meyhanenin önündeki tahtada kuzeninin fiyatlarını, vagonun camının arkasında misafirlerinin yüzlerini gördüm. Köye inmesine gerek yok. Zaten köyün her köşesinde. Defterde; defter de her şeyde.

Bir de Çar'ı düşünüyorum.

İki yıl önce birikmiş borçlarımızı, ödenmemiş bütün eski vergileri tek bir mürekkep çizgisiyle affetti. Büyükannem ağladı, babam "Tanrı Majestelerini korusun" dedi; ben de mutlu oldum ve mutlu olmam beni rahatsız etti. Bir devletin insana verebileceği en güzel duygu bu, diye düşünmüştüm; devlete tek bir mürekkep çizgisine mal oluyor.

Bugün bütün bir sayfaydı. Ona yine o kadar az mal oldu.

Bu sefer minnetin nereye gittiğini hissettim.

Bir de çayırı düşünüyorum.

Bulamacın içindeki oğlanı; çatallanan sesini, ay ışığındaki yüzünü. Ne kadar sakin olduğumu. Korkmuyordum, kızgın da değildim. Sadece onun batmasını istedim, ötekilerin de; bu da dünyanın en doğal şeyi gibi geldi.

O sakinliği tanıyorum. Cephede öğrendim. Ama cephede aylarımı almıştı. Çayırda öylece oradaydı, bekliyordu; Maşa'yla Fedya'nın peşine düştükleri anda.

O ben miydim? Yoksa ensemdeki el mi? Arada bir fark var mı ki?

Karanlıkta evirip çeviriyorum. Bir cevap bulamıyorum.

Dışarıda, çayırın ta öbür ucunda, set boyunca beyaz bir ışık ilerliyor. Gece treni, şehre geri dönüyor. Burada durmuyor. Hiçbir zaman burada durmayacaktı zaten. Bataklığın üstünden, sabit, hiç titremeden, babamın rünlerinin bir arada tuttuğu rayların üstünden gidiyor.

Beyefendiler ömürleri boyunca başkente gidip gelirken o rayların üstünden geçecek ve o ellerin kimin olduğunu bir kez bile bilmeyecekler.

İki yıl, dedi kâğıt. Sonra kırk dokuz.

Dört yaşındayım. Kırk dokuz yıl sonra elli üç yaşında olacağım.

Sobanın üstünde yatıp babamın karanlıkta dikkatle nefes alışını dinliyorum ve sayıyorum.