Ot biçme zamanı Aziz Petrus Günü'nden sonra, haziranın sonunda başlıyor ve bütün temmuz sürüyor.
Haftanın dört günü efendinin otu biçiliyor. Bütün köy şafakta derenin karşısındaki çayırlarına gidiyor, çimenler daha çiğliyken; ıslak ot daha kolay kesilir. Önde erkekler yürüyor, sıra halinde, ellerinde tırpanlar. Hepsi birlikte hareket ediyor, aynı savuruş, aynı adım; insanlardan yapılmış uzun bir makine gibi. Arkalarından kadınlar tırmıklarla geliyor, biçilen otu güneşe çeviriyorlar. Çocuklar su taşıyor.
Benim dünyamda öyle efendiler vardı ki bir yaz sabahı ellerine tırpan alıp tarlaya çıkar, tek bir gün adamlarıyla omuz omuza biçer, sonra da o günü hayatlarının en mutlu günü ilan ederlerdi.
Bizimkinin aklının ucundan bile geçmemiştir.
Kâğıt, efendinin günlerinin olduğu gibi kalacağını söylemişti. Kaldı da. Dört gün; geçen yılki gibi, her yılki gibi. Kâğıdın değiştirdiği tek şey şu: Kâhya atının üstünde yanımızdan geçip bize bakarken artık hesap yapan bir adam gibi bakıyor.
Kalan günler bizim.
Bizim ot şeridimiz köy toprağının en ucunda, ormana dayalı; otu seyrek, içi kuzukulağı dolu. Bütün gün oradayız, hep birlikte; yanımızda ekmek, kvas, soğan, bir de sepette ilk salatalıklar. Büyükannem Kuzminlerin arabasına biniyor, çünkü dizleri o yolu yürümeye dayanmıyor.
Babam tırpan sallıyor. Neredeyse iyileşti artık. Eskisi gibi savurabiliyor. Sadece her sıranın sonunda bir an duruyor, elini böğrüne koyuyor, sanki hâlâ yerinde mi diye bakıyor. Sonra dönüp bir sonraki sıraya başlıyor.
Annemle Maşa tırmıklıyor. Fedya'yla ben taşıyoruz. Su, ekmek, yabalar; kim ne diye bağırırsa. Ot kuruyunca yığını kuruyoruz. Babam yere uzun bir sırık çakıyor, herkes etrafına ot atıyor, Fedya da tepede durup otu ayaklarıyla bastırıyor; döne döne, yükseldikçe yükseliyor, sonunda ormandan uzun oluyor ve bunu avaz avaz ilan ediyor.
Ben ot atamayacak kadar küçüğüm. Yığının dibini çiğniyorum ve gömleğimin içine ot dolduruyorum. Asıl görevim bu galiba.
Bütün köy dışarıda. Her aile kendi şeridinde, ormanın kenarı boyunca dizilmiş. Sıranın bir ucundan öbür ucuna tırpanların bilendiğini duyuyorsun; ince, parlak bir çınlama, sonra bir tane daha, sonra bir tane daha.
Başka işe yaramayacak kadar küçük olanlar kazlara bakıyor, bir de kazlardan kaçıyor. Maşa'nın yaşındaki kızlar sepetlerle ormanın kıyısına dalıyor, yaban çileğiyle dönüyorlar; minicik, kıpkırmızı, öyle tatlı ki gerçek olamayacak kadar. Maşa bana bir avuç getiriyor, bir labada yaprağının içinde. Tek tek yiyorum, bitmesin diye.
Bir de günde iki kez, sokağın sonundaki evlerin çocukları bekçiye süt götürüyor.
Daire'nin adamı o. Demir yolun yanında, köy yolunun hattı kestiği yerde, çizgili küçük bir kulübede oturuyor; trenler gelince bayrak sallıyor. İneği yok. Sütü çocuklardan alıyor, testisi bir kapik. Kimsenin cebinde kapik olmayan bir köyde bu çok süt demek.
Demir yolun bize şimdiye kadarki tek iyiliği bu. Süte para veren bir adam getirdi.
Öğleden sonra tren geçiyor.
Önce sesini duyuyorsun. Çayırın ucundan dönüp gelen uzun tıslamayı. Tarladaki bütün atlar başını kaldırıyor. Kuzminlerin atlarından biri ürküp kaçıyor, arkasında ot arabasıyla; iki oğlan bağıra bağıra peşinden koşuyor.
Küçüklerden birkaçı kovalarını bırakıp el sallamak için tarlanın kenarına koşuyor. Dolgu yolda olmayacak kadar küçük olanlar. Askerlerin sonradan yaptıklarını görmeyecek kadar. Öbür çocuklar başını bile kaldırmıyor. Ben de kaldırmıyorum. Bir trene son bu kadar yaklaştığımda yüzüm çamur içinde bir hendekte yatıyordum.
Setin üstünden geçip gidiyor. Yeşil vagonlar, camlı. Camların ardında yüzler.
Kimse karşılık vermiyor.
Tek bir yüz bile. Tarlaya, bize, yığınlara, atlara, çocuklara bakıyorlar; yüzlerinde tek bir şey kıpırdamıyor. Sonra tren tıslayarak bataklığa doğru gidiyor, küçükler birer birer el sallamayı bırakıp ota dönüyor.
Fedya el sallamıyor. İlk trenden beri hiçbir trene el sallamadı.
O gece eve dönmüyoruz.
Yol çok uzun, yarın da iş var. O yüzden tarlada yatıyoruz. Ot biçme zamanı herkes böyle yapar. Yığınımızın dibinde taze bir ot öbeğinin üstüne uzanıyoruz, sivrisinekler için de küçük bir ateş yakıyoruz.
Yazın en sıcak gecesi. Gökyüzü kararmıyor, en azından tam kararmıyor. Koyu bir yeşil-maviye dönüyor, birkaç yıldız çıkıyor, kuzey ufkunda da bütün gece sönmeyen soluk bir ışık şeridi kalıyor. Biçilmiş ot tatlı tatlı kokuyor. Öbür şeritlerden birinde biri kaval çalıyor.
Büyükannem mırıldanıyor.
Farkında olmadan yapıyor bunu, sırtını yığına vermiş. Sözsüz eski bir şarkı; beşik gibi inip çıkıyor. Babam yanında sırtüstü yatıyor, elleri başının altında. Fedya başını babamın dizine koymuş, uyuyakalmış. Babam onu kaldırmamış. Gökyüzüne bakıyor.
Annem Maşa'nın saçını örüyor. Maşa gözleri kapalı, önünde otun içinde oturuyor; annemin parmakları o uzun kahverengi saçın arasına girip çıkıyor, yavaşça, alttan, üstten; Rodya'nın parmaklarının şeritlerin arasına girip çıktığı gibi.
Sonra babam da mırıldanmaya başlıyor.
Alçaktan. Büyükannemin altından. Aynı şarkıyı, ömrümde hiç duymadığım derin, ağır bir sesle. Dört buçuk yıldır bu evdeyim, babamın şarkı söyleyebildiğini bilmiyordum.
Büyükannem durmuyor, ona bakmıyor da. Sadece devam ediyor, babamın sesi duyulsun diye biraz daha yavaş.
Hepsinin arasında, otların içinde sırtüstü yatıyorum ve Rodya'nın bana öğrettiğini yapıyorum.
İçeri alıyorum.
Hepsini. Öbür şeritteki kavalı. Ateşi. Sivrisinekleri. Otu. Fedya'nın yavaş nefesini, Maşa'nınkini. Mırıldanan iki sesi, inceyi ve kalını. Hepsini tanıyorum. Bu aileyi Rodya'nın dereyi tanıdığı gibi tanıyorum.
Ama içinde yeni bir şey var.
Adını koyamadığım bir şey.
Kimse büyü yapmıyor. Annemin elleri sadece saç örüyor. Babam sadece mırıldanıyor. Ama bir şey var. Çok küçük. Kâğıdın okunduğu gün kilisede hissettiğim şeyden bile küçük; o da o kadar silikti ki neredeyse kaçırıyordum.
Sonra görüyorum.
Bir kıvılcım, annemin ellerinin üstünde. Bir darı tanesinden büyük değil. Annemin içinden yavaşça yükseliyor, karahindiba tüyünün sapından kopması gibi, sonra Maşa'nın başının üstünde havada asılı kalıyor.
İlk başta ateş böceği sanıyorum. Bu mevsimde nehir kıyısındaki otların arasında olurlar, küçük yeşil fenerler gibi. Ama bu yeşil değil, otların arasında da değil. Pencereden görülen bir mum ışığının renginde.
Sonra arkasından bir tane daha geliyor. Bir tane daha. Sonra babamın dizinden de yükselmeye başlıyorlar, büyükannemden de, şarkıyla birlikte; Maşa'nın kapalı gözlerinden de, ağzı açık uyuyan Fedya'dan bile. Her birinden bir tane değil. Düzinelerce. Avuç avuç, yavaş yavaş; hiçbir şeyi yakmayan bir ateşten uçuşan kıvılcımlar gibi.
Uçup gitmiyorlar. Biraz yukarı süzülüyorlar, sonra birbirlerinin etrafında dönmeye başlıyorlar. Önce annemin ve Maşa'nınkiler, dönüp dönüp; panayırda el ele tutuşmuş kızlar gibi. Sonra büyükanneminkiler katılıyor, sonra babamınkiler, daha yavaş ve daha alçakta, onun mırıldanışı gibi. Fedya'nınkiler bir süre kendi başlarına hızlı hızlı küçük daireler çiziyor, sonra öbürlerini buluyor. Çok geçmeden otların üstünde o kadar çok oluyorlar ki hangisinin kimin olduğunu artık ayırt edemiyorum.
Kimse başını kaldırmıyor. Annem saç örmeye devam ediyor. Babam mırıldanmaya devam ediyor. Görmüyorlar. Ya da görmelerine hiç gerek olmadı.
Sıcak. Tenimde değil. Daha içeride bir yerde. Dışarıdaki ayazdan girince kapalı bir odadaki ılık hava gibi.
Sonra kendi uğultum daha önce hiç yapmadığı bir şey yapıyor.
Kilisede eğilmeyen tek ot bendim. Uğultum kılını bile kıpırdatmamıştı.
Şimdi kıpırdıyor galiba. Azıcık, kendi kendine. Onlara doğru.
Sonra kendi göğsümün üstünde, neredeyse kaçıracağım kadar küçük, benim de kıvılcımlarım beliriyor. Birkaç tane. Yavaş yavaş yükselip öbürlerini bulmaya gidiyorlar.
Kıpırdamadan yatıp dönüşlerini izliyorum. Uzun süre bunu düşünüyorum.
Belki uğultu sıcaktan ve buzdan fazlasını hissediyordur. Kilisede, Çar'a tezahürat ederlerken bir şey hissetmişti. Değirmenin yanında, rusalkalarla, arkalarındaki onca büyükanneyle bir şey hissetmişti. Bu gece de büyükannemin mırıltısını, babamın dizini, annemin Maşa'nın saçındaki parmaklarını hissetti.
Büyü değil. Kovaya koyamayacağın bir şey. Sevgi, ya da bir yere ait olmak. Bir aileyi tarlada yatan altı kişi olmaktan çıkarıp aile yapan şey, her neyse.
Bu doğruysa, bir anlamı var demek.
İnsanların içinde ne olduğunu hissedebilirsin demek. Ne söylediklerini değil. Gerçekten içlerinde ne olduğunu. Kim ciddi, kim değil. Kim kimi seviyor.
Öğrenilebilir mi? Bilmiyorum. Nasıl işler ki? Onu da bilmiyorum. Hem bunun ne kadarı gerçek, ne kadarı otların içinde yatıp öyle olsun isteyen küçük bir çocuk?
Üstünde BÜYÜ yazan rafa, kilisedeki satırın yanına bir tane daha koyuyorum. Uğultu insanların birbirine ne hissettiğini hissediyor.
Sonra iki soru işareti, yan yana.
Onları da yakında oradan indirecek değilim.
Büyükannemin şarkısı bitiyor, baştan başlıyor. Babam onunla mırıldanmayı sürdürüyor. Fedya hâlâ dizinde uyuyor. Annem Maşa'nın örgüsünün ucunu kırmızı bir iplikle bağlıyor, başının tepesini öpüyor; Maşa gözlerini açmıyor. Sırtını annemin dizlerine yaslıyor ve öyle kalıyor.
Bunu hep hatırlamak istiyorum.
Bir anneyi ve bir babayı bir kere kaybettim zaten. Onlar öldüğü için değil. Ben öldüğüm için.
İkinci seferin nasıl olduğunu öğrenmek istemiyorum.
Bu hayatı kenarlarından, azar azar kaybediyorum; güneşte fazla kalmış bir resim gibi. İlk yıllar şimdiden gidiyor. Bir gün, biliyorum, bu gece de solacak.
O yüzden dikkatle bakıyorum. Yeşil gökyüzüne. Yığına. Ateşe. O beş kişiye, üstlerinde dönen o küçük ışıklara. Sınav için bir sayfayı ezberler gibi bakıyorum, satır satır; gittiğinde hiç değilse bir şeyi kalsın diye.
Bakarken bir yerde uyuyakalıyorum.
Rüya görmüyorum. Her zaman yaptığım gibi gece uyanıp öksüren var mı diye dinlemiyorum. Gözlerimi açtığımda gökyüzü grileşmiş, ateş kül olmuş, biri de üstüme bir palto örtmüş.
Uğultu da farklı geliyor. Daha büyük değil. Dinlenmiş. Ağrıyan bir kolun, ağrısının geçtiği sabahki hali gibi. Bütün yaz çitlerin arkasında onunla yaptığım o küçük şeyler içinde bir yorgunluk bırakmıştı. Şimdi o yorgunluğun bir kısmı gitmiş. Azıcık. Ama fark ediyorum.
Ağustosta çavdar.
Kadınlar orakla biçiyor, sıcakta iki büklüm; sonra demet demet bağlıyorlar, erkekler de arabayla taşıyor. Önce efendininki. Sonra bizimki. Bitince annemin elleri babamınkiler kadar sertleşmiş oluyor. Maşa orakla parmağını kesiyor ve tarlanın kenarında, tek bir iplikle, kendisi kapatıyor. Akşam yemeğinde parmağını herkes görsün diye havaya kaldırıyor. Annem parmağı lambaya doğru çevirip uzun uzun bakıyor. Sonra başını sallıyor; Maşa gülümsüyor ve çorbasına dönüyor.
Eylülde harman var, ambarlarda, sopalarla. Güm, güm, güm; şafaktan karanlık basana kadar, bütün köyde.
Bütün yaz Maşa'nın otları tavan arasında, kirişlere baş aşağı asılmış demetler halinde kurudu. Sarı kantaron. Civanperçemi. Papatya. Bataklık kurudotu; küçük, gri, tüy tüy bir ot, annem yanıklara ve yaralara koyar. Ekimde Maşa hepsini indiriyor, bir çuvala koyup loncaya götürüyor.
Gavrila arka odadaki büyük asma terazide hepsini tek tek tartıyor, her demeti kokluyor. İki demeti bozulmuş diye geri veriyor. Kalanı alıyor. Avcıların çantaları için, diyor, kışa.
Bakırları tek tek Maşa'nın avucuna sayıyor. Çok değil. Ama onun.
Eve kadar yol boyu yumruğunu sıkı sıkı kapalı tutuyor. Tahtayı kendisi kaldırıyor, parayı çömleğe kendisi koyuyor, tek kelime etmiyor. Fedya onu üç kapiği için takındığı o yüzle izliyor.
Kâhya ekim sonunda, güz sayımı için geliyor.
Her yıl yaptığı gibi defteri, iki iri adamı ve memuruyla köyü dolaşıyor. Efendinin çavdardan hakkı. Efendinin ottan hakkı. Tavuklar. Bizim tavukları iki kere sayıyor.
Demirhanenin önünde duruyor.
Babam örsün başında, bir çapa onarıyor. İşi bırakmıyor. Kâhya kapı ağzında duruyor; defteri açık, eldivenleri çıkarılmış, çünkü eldivenle yazı yazılmaz. Uzun süre demirhanenin içine bakıyor. Kömür sandığına. Kapının yanındaki hurda yığınına. Tezgâha; orada hiçbir şey yok, çünkü Gavrila ok uçlarını her seferinde yanında götürüyor.
"Çok kömür yakıyorsun, Stepan," diyor. "Kaburgası sakat bir adama göre."
"Çapalar kendi kendine onarılmıyor."
"Yok." Kâhya defterine bir şey yazıyor. Sonra kapatıyor, eldivenlerini parmak parmak geri giyiyor. "Adamım ışığının geç saatlere kadar yandığını söylüyor. Bazı geceler çok geç." Gülümsüyor. Ömrümde ikinci kez görüyorum bunu. "Çapa işi epey zahmetli demek."
Babam çapaya vuruyor.
Kâhya gidiyor.
Sakallı adam da arkasından gidiyor. Adı Yefim. Konağın hizmetkârlarından; demirhanedeki adam o, babamın duvara fırlattığı. Dudağı iyileşmiş, ortasından beyaz bir iz geçiyor. Çıkarken babama bakmıyor. Kimseye bakmıyor.
O akşam yemekte kimse konuşmuyor.
Tas elden ele dolaşıyor. Lahana, bir de yeni ekmek.
Lafı açan büyükannem oluyor. Kötü bir niyeti yok. Yaşlı bir kadın o, hem de endişeli; endişeli yaşlı kadınlar ne derse onu söylüyor.
"Dikkat etsen iyi olur, Stepan. O akşamlarla. Ya o—"
Babam tası masaya indiriyor.
Fırlatmıyor. İki eliyle öyle sert vuruyor ki lahana kenardan taşıp masanın üstünden Fedya'nın üstüne sıçrıyor. Tas çatlıyor. Duyuyorum; kuru, küçük bir tık, boydan boya.
"Biliyorum," diyor. Yüksek sesle. Oda için fazla yüksek. "Biliyorum anne. Bilmiyor muyum sanıyorsun?"
Kimse kıpırdamıyor.
Geldiği gibi çabucak bitiyor. Öfkenin içinden çekilip gittiğini görüyorum; saman alevi gibi. Parlıyor, sonra yanacak bir şey kalmıyor ve öylece sönüyor.
Babam tasa bakıyor. Üstündeki çatlağa. Fedya'nın gömleğindeki lahanaya. Kendi ellerine; hâlâ masanın üstünde, iki yanda dümdüz duruyorlar.
Ellerini çekiyor.
"Bir şey yok," diyor. Artık sessizce. "Yiyin."
Kalkıyor, tası dağılmasın diye iki eliyle dikkatlice alıyor ve demirhaneye götürüyor.
Kimse bir şey demiyor. Annem önlüğüyle Fedya'nın üstündeki lahanayı siliyor. Büyükannem masaya bakıyor. Maşa bana bakıyor, ben de kapıya.
Sonra, sobanın üstünde yatarken, onu dışarıda duyuyorum. Küçük sesler. Tık. Tık. Tasın etrafına bir bant geçiriyor, ince bir demir şerit; çatlamış bir çömleği on yıl daha dayansın diye nasıl onarırsan öyle.
Babamı daha önce de kızgın gördüm. Çoğunlukla sessiz türünü. Baharda bir gece Fedya'ya bağırmıştı. Bir kere de demirhanede, öbür türünü. Ama o, bunu hak etmiş bir adamaydı.
Kasımın başında, kar yağmadan önce, büyükannem çömleği sayıyor.
Babamın baharda yaptığı gibi masaya döküyor, yığınlara ayırıyor. Gümüşler bir yana. Bakırlar bir yana. Şmelev'in tam fiyatına almadığı eğri, aşınmış bakırlar da üçüncü bir yana. Dudakları kıpırdıyor. En büyük yığın babamın akşamlardan kazandığı gümüş. Sonra Maşa'nın yumurtaları ve otları, Fedya'nın kapikleri, iplik, benim Osip'ten aldığım birkaç kapik; hepsi birbirine karışmış. Hangi para kimindi, artık kimse ayırt edemiyor.
"Bu ev," diyor büyükannem, "hayatında bu kadar para görmedi."
Kimse itiraz etmiyor.
"Yetiyor mu?" diyor Fedya.
Annem cevap vermiyor. Babam da vermiyor.
Fiyatı nasıl hesaplayacaklarını biliyorum. Yeşil ders kitabı, iki yüz on dördüncü sayfa. Kilisede kafamdan okuduğum sayfanın iki sayfa sonrası. Efendinin bir aileden bir yılda ne aldığına bakıyorlar. Sonra şunu soruyorlar: Ne kadar para, yüzde altıdan faize verilse, ona her yıl, sonsuza kadar bu kadarını getirir? Toprağın fiyatı bu. Beşte biri hemen efendiye. Kalanı kırk dokuz yılda.
Efendimiz bizden yılda ne aldığını söyleyecek? Bilmiyorum. Kimse bilmiyor. Ama hesabı ders kitabının yaptığı gibi yapabilirim; bizimki gibi bir ev için, bizimki gibi bir toprakta.
İki kere yapıyorum, çünkü sonuç hoşuma gitmiyor.
Çömlek iyi bir yıl demek. Bu evin gördüğü en iyi yıl. Ama yetmiyor. İlk taksite bile. Sonrasına hiç.
Büyükannem paraları yığın yığın geri koyuyor. Babam tahtayı yerine indirip çizmesiyle bastırarak düzlüyor.
İlk kar kasımın ortasında, gece, sessizce yağıyor. Sabah bütün köy bembeyaz ve yepyeni, çamur kaybolmuş; Fedya'yla ben gömlekle dışarı fırlıyoruz, bağırıp çağırıp içeri geri sokuyorlar bizi.
Bu kış Fedya'nın eski keçe çizmeleri bana kalıyor. Hâlâ büyükler. Büyükannem burunlarına saman tıkıyor, ben de içlerinde ördek gibi yürüyorum ve dünyaları verseler geri vermem.
Birkaç hafta sonra Aziz Nikolay Günü geliyor.
Burada kimse doğum günü saymaz. Azizleri sayarlar. Ben Aziz Nikolay Günü'nden birkaç gün önce doğmuşum, o yüzden Aziz Nikolay Günü benim günüm. Bugün beş yaşındayım.
Maşa artık on dört yaşında, neredeyse annem kadar uzun. Fedya on bir. Sesi kelimelerin ortasında çatallanmaya başladı, nefret ediyor bundan.
Aziz Nikolay. Kraterde elimdeki, bandının içindeki aziz. Rüyamda o var. Kapısını çaldığım o.
Büyükannem balıklı börek yapıyor.
Maşa bana büyükannemin ipliklerinin artıklarından ördüğü bir çift eldiven veriyor. Başparmakları farklı boyda.
Fedya bana Gavrila'nın avlusundan bir kurt dişi veriyor. Kül kurdunun dişi diyor. Değil. Köpek dişi. Yine de saklıyorum.
Sonra babam beni demirhaneye götürüyor. Sırtımı kapı pervazına dayıyor, bıçağını başımın üstüne yatay koyuyor ve tahtaya bir çentik açıyor.
O pervazda başka çentikler de var. Maşa'nınkiler neredeyse tepeye kadar çıkıyor. Fedya'nınkiler bir karış aşağıda. En altta da iki kısa çentik var; eski, kararmış. Kimse onlardan hiç bahsetmez.
Benimki artık ikisinden de yüksek.
Babam elini başıma koyuyor, avucunun tamamını, şapka gibi.
"Beş," diyor.
O kadar. Yeter de.
Rodya öğleden sonra geliyor. Ulyana onu kapıya kadar getiriyor ama bebek yüzünden kalmıyor, onu basamağa bir paket gibi bırakıp gidiyor. Rodya'nın koltuğunun altında bir şey var.
Bir top. Ihlamur kabuğu şeritlerinden örülmüş, yuvarlak ve sıkı, büyük bir elma kadar. Sallayınca tıkırdıyor. İçinde bir çakıl taşı var.
"Nereye gittiğini duyayım diye," diyor. "O zaman ben de oynayabilirim."
Neredeyse tamamını kendisi yapmış, koçedıkla. Ucunu Osip bitirmiş, diyor, çünkü ucu zormuş. Nerede yanlış yapıp baştan başladığını görebiliyorum.
Sobanın yanında, yerde, topu birbirimize yuvarlayarak oynuyoruz. Rodya her seferinde durduruyor. Gelişini duyuyor, ellerini yere koyuyor, top orada. Ben iki kere kaçırıyorum. İkincisinde top sedirin altına kaçıyor, Rodya da öyle bir gülüyor ki yan yatıyor.
Büyükannem böreğin en büyük parçasını ona veriyor.
O gece karanlıkta sobanın üstünde yatıp yılı düşünüyorum.
Bu evdeki herkes Paskalya'da bilmediği bir şeyi artık biliyor.
Maşa bir yaranın nasıl kapandığını ve ona nasıl yardım edileceğini biliyor, iplik iplik. Fedya domuzun ne yediğini ve nerede uyuduğunu biliyor, bir de midesi bulanmadan post kazımayı. Annem artık yalnız olmadığını biliyor. Babam üçte durmayı biliyor. Büyükannem Şmelev'in hangi paraları almadığını biliyor. Rodya bile demirle örmeyi biliyor.
Hepsi çömleğe bir şey koydu.
Ben hepsinden fazlasını biliyorum. Bezleri neden kaynattığımızı, söğüdün neden işe yaradığını, pasın ne olduğunu, toprağa nasıl fiyat biçeceklerini biliyorum. Gelecek yıl ne olacağını sayfa sayfa biliyorum.
Ama gösterebileceğim en az şey bende. Bir çitin arkasında, göremeyen bir arkadaşı için labada yaprağının üstünde bir damlayı donduran bir çocuk. Eğri şeritler için birkaç kapik.
Rüya güzün bir kere daha geldi. Işık yine söndü, öncekinin aynısı. Hiçliğin içinde uyandım; nerede olduğumu anlayana kadar uzun bir an.
Artık uyanınca parmaklarımı saymıyorum. Nefesleri sayıyorum.
Fedya. Maşa. Babam, artık temkinli değil. Annem. Büyükannem, horluyor.
Uğultu dediğim bu şey. Artık onu ne için istediğimi biliyorum. Bu dünyada ne işe yaradığını biliyorum. Bu nefesler devam etsin diye, bir de onları durdurmaya kalkan herkese bunun hesabını ödetmek için.
Bedelinin ne olacağını henüz bilmiyorum.
Kâğıttan bu yana dokuz ay geçti. On beş ay kaldı.
Ağabeyimle ablamın arasında yatıp sayıyorum; beşe varmadan uyuyakalıyorum.
Kutsal günler Noel'de başlıyor ve on iki gün sürüyor, ta Suların Kutsanması'na kadar. Kimse doğru dürüst iş yapmıyor. Oğlanlar hava kararınca ev ev dolaşıp börek karşılığı pencerelerin önünde ilahi söylüyor, kızlar da fal bakıyor.
Oğlanlarla gitmeme izin yok. Büyükanneme göre beş yaş ilahiye çok küçük, bir kar yığınında uyuyakalınca eve taşınmaya da çok büyük.
Fedya'ya izin var. Kutsal günlerin dördüncü gecesi yine de erken dönüyor; yakasından içeri kar dolmuş, elinde börek yok.
"Kuzmin Amca eve yolladı," diyor, sobanın üstüne tırmanırken.
"Ne söyledin?" diyor büyükannem.
"İlahiyi."
"Hangi sözlerle?"
Fedya cevap vermiyor. Büyük oğlanların kimse duymuyor sandıklarında söyledikleri, kâhyayla ilgili bir kıta var. Kafiyesi yok, içinde bir de keçi var. Büyükannem hangi sözler olduğunu çok iyi biliyor.
"Aferin," diyor. "Şimdi otur burada, bizimle sıkıl."
Sobanın üstünde üç kişi kalıyoruz. Annem masada, lambanın ışığında Fedya'nın öbür gömleğini yamıyor. Babam demirhanede, gerçi demirhanede yapacak iş yok. Maşa öbür kızlarla Kuzminlere gitti; önlüğünün cebinde bir mum ucu ve biraz balmumu.
Büyükannem köşede surat asan Fedya'ya bakıyor, sonra bana.
"Morozko'yu anlatayım mı?"
"Onu biliyorum," diyor Fedya.
"O zaman dinleme."
Dinliyor.
"Yaşlı bir adam varmış," diyor büyükannem, "yeni karısı da kocasının kızını gözü görmek istemezmiş. Bir kış kocasına kızı ormana götürtmüş, karların içinde bir köknarın altına bıraktırmış."
"O da bırakmış mı?" diyor Fedya.
"Karısından Tanrı'dan korktuğundan çok korkuyormuş." Büyükannemin sesi incelip kuruyor, çizmenin altındaki kar gibi. "Sonra ağaçtan Morozko inmiş. Ayaz Dede. 'Üşüyor musun kızım? Üşüyor musun güzelim?' Kız donuyormuş, dudakları morarmış, ama 'Üşümüyorum dedeciğim,' demiş. 'Üşümüyorum.'"
Bunu biliyorum. Eski hayatımda her yılbaşı televizyonda verirlerdi, Nijniy'deki büyükannem de her seferinde aynı yerde ağlardı.
"Ayaz Dede de onu kürklere sarıp bir sandık dolusu güzel şeyle evine yollamış," diyor büyükannem. "Sonra üvey anne kendi kızını göndermiş. Morozko sorunca o kız ona bağırmış. 'Ellerim dondu! Defol git, seni bunak!'"
Fedya karanlıkta sırıtıyor. "Eee?"
"Sabah onu köknarın altında kütük gibi kaskatı bulmuşlar." Büyükannem koyun postunu ikimizin üstüne çekiyor. "Soğukta ağzını topla. Bu masalın bütün söylediği bu."
Maşa geç geliyor; şalının üstünde kar, yumruğunda bir şey.
Yanakları ayazdan kızarmış, gözleri ışıl ışıl; doğruca lambaya gidip elini açıyor. Bir parça balmumu. Uzun, ince, parmağı boyunda, ortasında bir kıvrım.
"Kuzminlerde döktük," diyor. "Su kovasına."
Kızlar balmumunu bir mumun alevinde eritiyor, içlerinden bir soru soruyor ve soğuk suya döküyorlar. Ne şekil çıkarsa cevap o.
"Benimki yol," diyor Maşa, avucunda çevirirken. "Herkes öyle dedi. Bir yol, bir de dönemeci var."
"Yol uzak demektir," diyor büyükannem, sobanın üstünden. "Uzaklara gelin gideceksin."
"Uzak iyi," diyor Fedya. "Maşa'dan uzak."
Maşa ona bir şey fırlatmıyor. Annemize bakıyor.
Annem gömleği kucağına bırakmış.
"Ne sordun?" diyor.
Kuzminlerdeki bütün öbür kızlar kiminle evleneceğini sordu.
"Gidecek miyim diye," diyor Maşa.
Sobanın üstünde kimse kıpırdamıyor.
"Nereye gideceksin?" diyor annem.
Maşa'nın eli balmumunun etrafında kapanıyor. "Senin gittiğin yere. Loncayla. İnsanları iyileştirmeye." Hızlı hızlı söylüyor, cesareti kaçmadan. "Bana otları sen öğrettin. İplikleri sen öğrettin. Çavdarda kendi parmağımı kendim kapattım, tek iplikle, sen de başını salladın."
Duruyor. Devam ettiğinde sesi küçülmüş.
"Mitya'nın boğaz hastalığı varken başında oturup bardağı tuttum. Tek yapabildiğim buydu. Bardağı tutmak." Sonra sesi yine sağlamlaşıyor. "Sadece bardağı tutmak istemiyorum anne."
Annem uzun bir an balmumuna bakıyor.
"Lonca on dört yaşında kızları ormana göndermez. Sadece yerleri süpürtür."
"On altısında gönderiyor. Gavrila söyledi. Efendiden bir kâğıtla." Bunu uzun zamandır düşünüyor. Duyabiliyorsun. "Gelecek yıl kâğıtlar gelince de efendinin kâğıdı diye bir şey kalmayacak. Sadece biz kalacağız."
"Maşa."
"Ekipteki şifacıya gümüş veriyorlar anne. Her sefer için. Önlükte iki yumurta değil." Sobanın yanındaki döşeme tahtasına bakmıyor. Bakmasına gerek yok. "Büyükannem çömleği sayarken babamın yüzünü gördüm. Seninkini de gördüm."
"Ekipteki şifacıyı," diyor annem sessizce, "bir aydır tanıdığı insanlar ormana gömer. Kazmak için durmaya üşenmezlerse."
"Seni gömmediler ama."
"Gömmediler. Eve döndüm." Annemin elleri kucağındaki gömleğin üstünde dümdüz duruyor. "O yolda dört arkadaşım vardı, Maşa. Dört. Eve tek başıma döndüm; elimde hiçbir şey yok, ömrümde görmediğim kadar borcum var. Biri de o borcu ödedi."
Kimin ödediğini söylemiyor. Bu evde kimseye söylenmesine gerek yok.
"Sen de kaldın," diyor Maşa.
"Ben de kaldım."
"Kalmak sana ne verdi?"
Ağzından kaçıveriyor, tutamıyor. Gözleri geceden kapkara olmuş küçük pencereye kayıyor. Derenin karşısında, o karanlığın içinde, her penceresi camlı, boyalı bir ev var.
Sonra yüzü bembeyaz oluyor. O da duydu söylediğini.
Annemin bağırmasını bekliyorum. Bağırmıyor. Kıpırdamadan duruyor; gömleğin üstündeki elleri titriyor. Çok değil. Azıcık.
"Seni verdi," diyor.
Maşa'nın ağzı açılıyor. Hiçbir şey çıkmıyor.
"Ormandan korktuğumu sanıyorsun." Annem artık Maşa'nın yüzüne değil ellerine bakıyor. "Korkuyorum. İçinde ne yaşadığını gördüm. Ama en kötüsü orman değil." Duruyor, yeniden başlıyor. "On altı yaşında olacaksın. On altı yaşında bir kız, her yerden bir hafta uzakta, lonca kapısında tanıştığı dört adamla. Ne papaz var. Ne muhtar. Ne baba. Koşup sığınacağın kimse yok. Sadece onlar var, bir de kimse bakmazken ne olmaya karar verirlerse o."
"Hepsi öyle değil ki."
"Değil. Hepsi değil." Annemin sesi hiç değişmiyor. "Biri yeter."
Kendi ellerine bakıyor. "Bir de şifa var. Her gün, çünkü sana ihtiyaçları var. Bunun insanlara ne yaptığını da gördüm. Dikkatsiz olanlara."
"Anne..."
Annem kalkıyor. "Geç oldu."
Elini uzatıyor. Bir an sonra Maşa balmumunu avucuna bırakıyor.
Annem raftan büyükannemin mum artıkları için kullandığı eski demir kaşığı alıyor, balmumunu içine koyup lambanın üstünde tutuyor.
Yol yumuşuyor. Ortasından, dönemecin olduğu yerden sarkıyor. Sonra yavaş yavaş kaşığın dibine akıyor, yeniden sadece balmumu olana kadar.
Annem kaşığı rafa geri koyuyor.
Maşa sobanın üstüne tırmanıp hepimize sırtını dönerek yatıyor. Annem yeniden masaya oturup Fedya'nın gömleğini alıyor. Dikmiyor. Sadece elinde tutuyor.
Büyükannemin, ilk defa, söyleyecek bir şeyi yok.
Kutsal günler Suların Kutsanması'yla bitince bütün köy nehre iniyor. Erkekler buzu haç biçiminde oymuş. İvan Peder deliğin başında ilahi okuyup pirinç haçı suya üç kez batırıyor, kadınlar testilerini dolduruyor. Kutsanmış su bütün yıl bozulmaz, diyor büyükannem.
Elim babamın elinde, durup her şeyi içeri alıyorum. Haç suya girdiği an, bir nefeslik, bir şey var gibi geliyor. Sonra gidiyor. Bir nefes, rafa bir satır etmez.
Sonra erkekler belden yukarı soyunup deliğe giriyor, tepeden tırnağa, üç kez.
Fedya da giriyor. Kimse durduramıyor. Annem dönüp bakana kadar gömleğini çıkarmış bile; bembeyaz, sıska, bütün kaburgaları sayılıyor. Kara suya bir kez dalıyor, ağzı ardına kadar açık çıkıyor, ama ağzından hiç ses çıkmıyor.
Sonra ses geliyor.
Kovadan fırlayan kediden hızlı çıkıyor o delikten. Babam üstüne bir koyun postu atıyor, annem onu öyle bir ovuyor ki az kalsın derisinden çıkacak; bütün köy gülüyor, dudakları mosmor Fedya da en çok o gülüyor.
"Bir kere," diyor büyükannem. "Üç kere girmen lazımdı."
"Seneye iki kere girerim," diyor Fedya, dişlerinin arasından.
Eve dönerken yol yerine bizim derenin kıyısından geliyoruz. Değirmene kadar donmuş, üstündeki kar da pürüzsüz ve mavi.
Geçit hariç.
Kara evin aşağısında, kilisenin arkasında, derenin taşların üstünden hızlı ve sığ aktığı bir yer var. Yazın paçalarını sıvayıp oradan karşıya geçebilirsin. Kâhyanın adamları her akşam konaktan oradan geçip geliyor, çünkü değirmen köprüsünden dolaşmaktan daha kısa.
Kışın iki yanındaki buz kalın ve beyaz olur. Ama ortada, suyun taşların üstünden en hızlı aktığı yerde, buzun ince ve gri olduğu uzun, koyu bir şerit var. Altında suyun aktığını görebiliyorsun. Kapkara ve hızlı, nefes alan bir şey gibi.
Karşıya geçen herkes beyaza basıyor.
Durup ona bakıyorum. Hızlı akan su en son donar, en ince de orada donar. Oradaki buz hiçbir zaman başka yerlerdeki kadar kalın olmaz.
Rodya kapısının önünde. Altımızın geldiğini duymuş, Fedya'nın hâlâ takırdayan dişlerini de.
"Konuşuyor," diyor, yüzünü geçide çevirerek. "Orada, altta. Hiç susmuyor."
Ocakta demirhanedeki akşamlar bitiyor.
Aslında daha önce bitmişti. Kâhyanın demirhane kapısında durup ışığımızı sorduğu gece bitmişti. Ama ocakta Gavrila'nın çuvalı kömür sandığının yanındaki köşede duruyor, ağzı açık, içinde bir düzine düz ok ucu; kimse dokunmuyor.
Çünkü Yefim dışarıda.
Geceleri ateşi küllemek için babamla demirhaneye çıktığımda onu görüyorum. Sokağın karşısında, Kuzminlerin çitinin dibinde, karın çiğnendiği yerde. Ellerini koltuk altlarına sokmuş karanlık bir gölge. Bazı geceler ayaklarını yere vuruyor. Bazı geceler hiç kıpırdamıyor. Hava kararınca konaktan geçidin üstünden geliyor, bütün sokak boyunca lambalar sönene kadar orada duruyor, sonra dönüp gidiyor.
Daha fazla yaklaşmıyor. Gerek de yok. Kâhyanın gözü o; kâhyanın defteri de her şeyin içinde.
Babam ateşi külleyip demirhaneyi kapatıyor, başını çevirmeden onun önünden geçip kapımıza yürüyor. İçeride, büyükannem yatmasını söyleyene kadar elleri dizlerinin arasında sedirde oturuyor.
Kasımdan beri tahtanın altına yeni bir şey girmedi. Sadece Fedya'nın kapikleri, bir de birkaç tane benim.
Ocağın ortasında kül kurtları geri geliyor.
Önce seslerini duyuyoruz. Geceleri, değirmenin arkasındaki ormandan; uzun ve alçak, önce bir ses, sonra üç, sonra sayılamayacak kadar çok. Bütün avlulardaki köpekler deliye dönüyor. Sabah Kuzminlerin iki koyunu eksik çıkıyor; ağıllarının her yanında sönmüş ateş kokusu var, çitin dibindeki kar da gri.
Pazar günü, ayinden sonra, kâhya kilisenin basamağına çıkıp herkese aynı anda duyuruyor. Efendiden, getirilen her kül kurdu için kelle başı bir ruble. Büyüğü, sürünün başı için iki.
Bir ruble. İnsanlar birbirine bakıyor. Bu köyde Paskalya'dan beri kimsenin eline koca bir ruble geçmedi.
Gavrila'nın avcıları ertesi sabah, gün ağarmadan yola çıkıyor. Beş kişi, kayaklarla, köpeklerle. Timofey Lapin; artık yirmi yaşında, belinde üstünde babamın rünleri olan bir kılıç. Herkes ona hâlâ Lapinlerin oğlu diyor. Nehrin aşağısından iki adam. Loncadan iki kişi. Gavrila da onlarla gidiyor, sırtında loncanın iyi tüfeği.
Fedya'ya izin yok. On bir yaşında. Karanlıkta lonca kapısında durup onları izliyor, izleyecek bir şey kalmayana kadar.
Üç gün yoklar.
Üçüncü günün öğleden sonrasında, kızaklar döndüğünde Fedya'yla ben lonca avlusundayız.
Önce köpekler duyuyor. Sonra biz görüyoruz: Tarlaların kenarı boyunca ormandan çıkıyorlar, beyazın üstünde küçük ve karanlık, arkalarında alçak güneş. İki kızak. Adamlar yanlarında yürüyor, yavaş yavaş; uzun süredir yorgun olan adamların yürüdüğü gibi.
Kızakların üstünde kurtlar var.
Hiç bütün halde görmedim. Sadece loncada yerde serili duran o eski gri postu. Bir kere, vaftiz edildiğim gün, bir kızaktan kokularını almıştım. Seslerini duydum. Annemin onlar hakkında şarkı söylediğini duydum. O kadar.
Sandığımdan büyükler. Daha uzun, daha zayıf; bacakları uzun, başları uzun ve dar. Kürkleri gri. Kurt grisi değil. Gece sönmüş bir ateşin grisi; üstte beyaz kül, altında daha koyu bir şey. Ölü halleriyle bile tütüyorlar. Çok değil. Her birinin sırtından ince bir duman ipi soğuk havaya yükselip kayboluyor. Kızağın durduğu yerde, altındaki kar grileşmiş; bacanın dibindeki kar gibi.
Yedi tane. Biri öbürlerinden çok daha büyük, dudağı geri çekilmiş.
Loncadan adamlardan birinin kolu askıda. Köpeklerden biri de ikinci kızağın üstünde geliyor, bir paltoya sarılmış, böğründe kan. Buran değil. Buran en arkadan kendi ayaklarıyla geliyor, Gavrila'nın eli ensesinde.
Kızaklar daha durmadan Fedya, Timofey'in dibinde bitiyor. "Neredeydiler? Nasıl buldunuz? Önce büyüğünü mü gördünüz?"
Timofey onu başından savamayacak kadar yorgun. İpleri çözerken anlatıyor; ben de Fedya'nın arkasında durup dinliyorum.
İlk gün hiçbir şey bulamamışlar. Sadece kışın orman, hep olduğu gibi. Her yerde tavşan izleri, döngüler ve zikzaklar halinde; tavşanlar gece oradan oraya koşturmuş. Bir tilkinin izi hepsinin üstünden dümdüz geçiyor, düzgün, bir ayak ötekinin önünde; kumaştan çekilmiş bir iplik gibi. Genç titrek kavakların dibinde kabuklar bir adamın göğsü hizasına kadar yenmiş.
"Sığın," diyor Timofey. "Bir dişiyle yavrusu. Taze iz."
Bir keresinde bütün bir kayın tavuğu sürüsü tam kayakların önünde karın içinden havalanmış; karın altında uyuyorlarmış. Nehrin aşağısından gelen adamlardan biri sırtüstü düşmüş, öbürleri de bir saat ona gülmüş.
Fedya da gülüyor. Nehrin aşağısından gelen adam gülmüyor.
İkinci sabah kurt izleri bulmuşlar. Gerçek kurtların. Sıradan gri kurtlar, beş altı tane; tek sıra halinde, her biri öndekinin izine basıyor, o yüzden ilk bakışta tek bir kurt gibi görünüyor.
"Sabahın yarısı peşlerinden gittik," diyor Timofey. "Sonra geri döndüler."
"Geri mi döndüler?"
"Hepsi. Bir sırtın tepesinde, aynı yerde; sanki bir duvara çarpmışlar gibi. Sonra geldikleri yoldan geri. Hızlı." Bir ipi çözüp çekiyor. "O sırtın öbür yanında kar griydi."
Ondan sonra ize gerek kalmıyor. Griyi takip ediyorsun. Ağaçların altında uzun lekeler halinde gidiyor, sürünün yürüdüğü yerden; her izin içinde kar çökmüş ve kararmış, sanki biri oraya sıcak bir tava bastırmış. Rüzgârın giremediği çukur yerlerde de o koku var. Sönmüş ateş. Islak kül. Yanmış bir evin bir hafta sonraki kokusu gibi.
İn, dar bir vadinin dibindeki büyük çamın altındaki eski deliktemiş. Çok uzaktan görmüşler, çünkü oradaki karın içinden ince bir duman yükseliyormuş; ocak ayında kimse öyle bir yerde ateş yakmaz.
"Sonra?" diyor Fedya.
Timofey kolu askıdaki adama bakıyor. Sonra paltoya sarılı köpeğe.
"Sonra dışarı çıktılar," diyor, o konuda söylediği de bu kadar.
Öbürleri de kavgayla ilgili bir şey anlatmıyor. Adamlar konuşunca başka bir şeyden konuşuyorlar, alçak sesle, kızakların yanında.
İkinci gün, çok uzakta, bir açıklığın öbür ucunda bir ayı görmüşler. Ağaçların arasında yürüyormuş. Ocak ayında.
"Şatun," diyor nehrin aşağısından gelen adamlardan biri. "Kış uykusuna yatmayan ayı. Uyumayınca kafayı yerler."
Timofey başını sallıyor. "Şatunlar zayıf olur. Bu zayıf değildi." Dönüp ormana bakıyor. "Bir de sırtı kırağı tutmuştu. Kalın, yele gibi. Geçip giderken ağaçların çatırdadığını duyabiliyordun."
"Sonra gidip izine baktık. Ne olur ne olmaz." Duruyor. "İzler kırağıyla doluydu. Karla değil. Kırağıyla; pencere buzu gibi, her izin dibinden yukarı doğru büyümüş. Yanından geçtiği ağaçlar da o taraftan tepeye kadar bembeyazdı. Sonra iz biraz gidiyor, dönüyor ve kendi üstüne geri geliyor. Kendi izlerinin içine."
"Ayılar öyle yapar," diyor nehrin aşağısından gelen adam. "Yatıp dinlenmek isteyince."
"Ayılar öyle yapar," diyor Timofey, "arkasından geleni beklemek isteyince."
Kırağı, havanın kendinden daha soğuk bir şeye dokunduğu yerde büyür. Böyle sert bir ocakta, bir ayının ayak izinin içinde bir şey havadan çok daha soğukmuş. Ne olduğunu bilmek isterdim. Hiç öğrenmek zorunda kalmasam daha çok isterdim.
Gavrila bir şey demiyor. O da uzun süre ormana bakıyor. Sonra kurtları, kızakların tahtalarına donup yapışmadan indirmelerini söylüyor.
Fedya'nın gözleri hiç görmediğim kadar açılmış.
Sonra Timofey Gavrila'nın önüne, karın üstüne bir çuval koyuyor; çuval kıpırdıyor.
"Sonuncusu," diyor. "İnden. Dört taneydi. Öbür üçü biz kazıp inene kadar ölmüştü." Omuz silkiyor. "Bu annesinin altındaydı. Bizden önce bir köpek dişlerini geçirmiş."
Gavrila çömelip çuvalı açıyor.
Küçük. Bir kedi kadar. Top gibi kıvrılmış, burnu kuyruğunun altında; kürkü yumuşak, koyu gri, sobanın dibindeki kül gibi. Soğuk hava değince açılıp başını kaldırıyor.
Gözleri yarı açık. Mavi-gri, buğulu, kedi yavrusununki gibi. Bir de sırtından bir duman ipi yükseliyor. O kadar ince ki hayal görüyorum sanırsın.
Bir kulağında, köpeğin ısırdığı yerde kurumuş kan var. Yattığı yerde kar grileşiyor.
"Öldürün şunu," diyor nehrin aşağısından gelen adamlardan biri. "Büyümeden."
"Hayır!"
Fedya. Kimse durduramadan çuvalın yanında karın içinde dizlerinin üstüne çökmüş.
"Dokunma," diyor Gavrila.
Fedya dokunmuyor. Olduğu yerde kalıyor, elleri dizlerinde, ona bakıyor. Yavru da buğulu yarım gözleriyle ona bakıyor, ağzını açıp bir ses çıkarıyor. Uluma değil. İnce, çatlak, minicik bir cıyaklama.
"Bunlar evcilleşir mi?" diyor Fedya.
Gavrila hemen cevap vermiyor.
"Gözleri açılmadan," diyor sonunda, "bazen. Gözleri açıldıktan sonra asla. Arada..." Yavrunun yarı açık gözlerine bakıyor. "Tanrı bilir. Bir kere yapıldığını gördüm. Güneyden bir adam. Altı yıldır kurdu yanındaydı, kurt yine de her sabah ona, sanki onunla ilgili bir karar veriyormuş gibi bakardı."
"Ben yaparım," diyor Fedya.
Geçen yaz avcı olacaktı. Güzün okçu, şarkılardaki adamlar gibi. Noel'de asker olacak, düğmeli bir palto giyecekti. Şimdi kedi boyunda bir kurda bakıyor, ben de yüzünde olanı görebiliyorum. Bir sonraki şey.
"Onu sen besleyeceksin," diyor Gavrila. "Elinden. Sadece senin elinden. Asla başka birinin değil. Yanında uyuyacaksın. Korktuğunu ona asla, asla göstermeyeceksin. Yanına da asla kızgın gitmeyeceksin. Bir kere bile. Azıcık bile."
"Neden?"
"Çünkü anlar." Gavrila bir elini dizine dayayıp yavaşça doğruluyor. "Kokunu bilirler. Güneyli adam öyle derdi. Doğru mu bilmem. Çoğu konuda yalancının tekiydi."
Kâhya tam o sırada avluya giriyor.
Kurtları saymaya geliyor, çünkü parayı efendi veriyor. Yanında memuru, bir de defter. Kızakların boyunca yürüyüp sayıyor, memur da yazıyor. Yedi. Büyüğü iki ruble. Adamlar şapkaları ellerinde, yorgun yüzlerle bekliyor.
Sonra çuvalı görüyor.
"Ya o?"
"Bir yavru," diyor Gavrila. "İnden."
Kâhya ona bakıyor. Sonra karın içinde yanında diz çökmüş Fedya'ya.
"Efendinin ormanı," diyor. "Efendinin parası. Efendinin kurdu." Bir listeyi okur gibi söylüyor. "Efendi avı sever. Evcil bir kül kurdu misafirlerine gösterecek bir şey olur." Fedya'ya bakıyor. "Sen. Demircinin oğlu. Onu sen büyüteceksin. Güze kadar yaşarsa konağa gelir."
Fedya ağzını açıyor.
"Emredersiniz efendim," diyor Gavrila, yüksek sesle, Fedya tek kelime edemeden.
Kâhya başını sallıyor, memur deftere yazıyor, gidiyorlar.
Fedya karın içinde diz çökmüş, kulaklarına kadar kızarmış. Yavru ona cıyaklıyor.
"Onun değil ki," diyor Fedya, çok alçak sesle.
"Senin de değil," diyor Gavrila. "Daha değil. Uzun bir süre de olmayacak. Belki hiç." Fedya'ya bakıyor. "Ee? Besleyecek misin, yoksa orada oturup ona kızacak mısın?"
Fedya gözlerini kapatıyor. Nefes alıyor, veriyor. Sonra gözlerini açıyor, eldivenini çıkarıyor ve çıplak elini dümdüz uzatıyor; bir ata uzatır gibi.
Yavru elini kokluyor.
Sonra ısırıyor.
Adını Jar koyuyor.
Ateş sönünce közlerde kalan sıcaklık demek. Büyükanneme göre bir köpeğe aptalca bir isim. Fedya'ya göre o köpek değil.
Annem, Fedya'nın loncanın köpek barınağında bir kül kurduyla uyuyamayacağını söylüyor. Babam haftada üç gece diyor. Bizim evde bu günlerde çoğu şeye böyle karar veriliyor.
Böylece Fedya haftada üç gece Gavrila'nın köpek barınağında samanların içinde uyuyor; bir yanında köpekler, öbür yanında, içinde koyun postu olan bir sandıkta Jar. Öbür dört gece de daha gün ağarmadan elinde bir kap artıkla loncada oluyor, eli uzanmış.
Jar onu bir hafta boyunca ısırıyor.
Sert değil. Yavru ısırıkları. Ama dişleri keskin; her ısırdığında küçük sırtı biraz daha fazla tütüyor, sandığın etrafındaki saman grileşiyor. Fedya'nın eli küçük kırmızı izlerle dolu. Elini çekmiyor. Jar ısırmayı bırakıp yemeye başlayana kadar orada, dümdüz tutuyor.
Ocağın sonunda Jar'ın gözleri tamamen açılmış. Artık mavi değiller. Koyular; barınak karanlık olunca da parlıyorlar. Donuk bir kırmızıyla, birinin üflediği iki kor gibi.
Fedya'nın peşinden avluda dolaşıyor. Başka kimsenin peşinden gitmiyor. Buran yanına yaklaşınca sinip sırtını tüttürmeye başlıyor; ondan üç kat büyük olan, kurt öldürmüş Buran da etrafından dolaşıp uzak yoldan geçiyor.
Her sabah Fedya'yla loncaya gidiyorum. Odun yığınının üstüne oturup izliyorum.
Bir sabah Fedya kızgın geliyor. Önemli bir şey değil. Maşa ona köpek kulübesi gibi koktuğunu söylemiş, ki öyle kokuyor. Elinde kapla, yüzünden düşen bin parça, kapıdan giriyor ve fark ettiğinde avlunun yarısını geçmiş oluyor.
Jar barınağın kapısında, yere yapışmış gibi sinmiş, sırtındaki bütün tüyler dimdik. Duman sırtından kalın gri bir ip halinde çıkıyor. Gözleri kırmızı. Kaptaki yemeğe bakmıyor. Fedya'ya bakıyor.
Fedya olduğu yerde kalıyor.
Sonra kabı karın üstüne bırakıyor. Kollarını yanına sarkıtmış, kıpırdamadan duruyor ve nefes alıyor. Alıp veriyor. Yavaşça. Yüzünü düzleştirmesini, omuzlarını indirmesini izliyorum. Uzun sürüyor.
Duman inceliyor. Jar'ın sırtındaki tüyler yatıyor. Bir süre sonra kapıdan çıkıp kabın başına gidiyor ve yiyor.
"Anlıyor," diyor Fedya sonra, odun yığınının üstünde yanımda. Sesi biraz titriyor. "Kızgın olunca anlıyor. Ona gülümsesem bile." Yüzünü ovuşturuyor. "Ona kızgın olmasam bile."
O öğleden sonra, Fedya izin verince elimi Jar'ın sırtına koyuyorum.
Sıcak. Bir köpekten çok daha sıcak, bütün gün güneşte kalmış bir taş gibi. Ama elimin altında, kürkün altında, soğuk da. İkisi aynı anda. Sabah küllerin arasından aldığın bir kor gibi; dışı simsiyah, ama uzun süre tutarsan hâlâ parmaklarını yakar.
Bunun ne olduğunu bilmiyorum. Elimi orada tutup uğultuyla hissetmeye çalışıyorum, ama olmuyor. Sadece tenimle.
Jar başını çevirip elime bakıyor. Sonra Fedya'ya.
Fedya ona belli belirsiz başını sallıyor.
Jar elimi orada tutmama izin veriyor.
Ocakta Rodya'nın leğeni içeride, sobanın yanında duruyor; şeritler donmuş halde geliyor, ayırmadan önce çözülmeleri gerekiyor. Yani çitin artık bize faydası yok. Başka bir yer lazım.
Kilisenin arkasında buluyoruz; arka duvarla mezarlığın arasında, karın derin olduğu, İvan Peder'in tavuklarından başka kimsenin uğramadığı yerde. Yeni bir oyun da buluyoruz.
Bu sefer benim fikrim. Saklambaç; ama ebe hep Rodya. Bunun saçma bir oyun olduğunu söylüyor, çünkü o kimseyi aramıyor, sadece biliyor. Ama oynuyor.
Ben saklanıyorum. O sırtını kilise duvarına verip yirmiye kadar sayıyor; uzun sürüyor, çünkü sayıları seviyor. Sonra gelip beni buluyor.
İlk hafta arka kapının yanındaki odun yığınının arkasına saklanıyorum, sekiz adım ötede, bir de uğultuyla küçük bir şey yapıyorum. Parmaklarımı ısıtıyorum. Bir parça karı dondurup boncuk yapıyorum. Her seferinde dosdoğru bana geliyor, elleri önünde, gülerek.
İkinci hafta daha uzağa gidiyorum. Çan kulesinin köşesinin arkasına. Mezarlığa, ilk sıra haçların arkasına. Adımları sayıyorum. On beş. Yirmi. Yavaşlıyor. Duruyor, başını bir o yana bir bu yana çeviriyor; yolda iki araba aynı anda gelirken yaptığı gibi. Ama beni buluyor.
Üçüncü hafta yeni bir şey deniyorum. Mezarlığın en uzaktaki çitinin arkasına saklanıyorum, otuz adım ötede, ve hiçbir şey yapmıyorum. Ne parmak ısıtmak. Ne boncuk. Karın içinde oturup uğultuyu olabildiğince hareketsiz tutuyorum; ağzına kadar dolu bir bardağı tutar gibi.
Yine de buluyor.
Bir elini çitin üst tahtasına koyup çit boyunca geliyor, tam önümde durup sırıtıyor.
"Nasıl?" diyorum.
"Saklanıyordun."
"Saklandığımı biliyorum. Oyun bu zaten."
"Hayır. Saklanıyordun." Önüme çömeliyor. "Hem de çok. Böyle." Yüzünü sıkıştırıyor, omuzlarını da; yanakları şişene kadar nefesini tutuyor. Sonra hepsini bırakıyor. "Gürültülü oluyor. Biri öyle saklanınca dünyanın en gürültülü şeyi o oluyor."
"Kalbimdir o," diyorum. "Bir de nefesim. Onları duyuyorsun."
"Oradan mı? Çitin arkasından?" Başını sallıyor. "Kalbin değil. Sensin. İstemen." Nasıl anlatacağını düşünüyor. "Isıtma şeyini yapınca bir kapı gibi oluyor. Saklanınca da..." Pes ediyor. "Kapalı bir kapı gibi, ama sen öbür taraftan itiyorsun. İttiğini hissediyorum."
Eve gidip büyükannem lambayı söndürene kadar sobanın üstünde yatıp bunu düşünüyorum.
Parmaklarımı ısıttığımda ne hissettiğini anlıyorum. Ya da anladığımı sanıyorum. Bir şey yer değiştiriyor. Enerji bir yerden başka bir yere gidiyor. Topraktan ısı, ayaklarımdan yukarı, ellerime. Akıyor, yokuş aşağı su gibi. Bir odanın öbür ucundan sobanın sıcaklığını hissedebiliyorsan, belki doğru türden bir tenle bunu da hissedebilirsin.
Ama istemek ısı değil. İstemek bir yere gitmez.
Ya gidiyorsa?
Ertesi gün tersini yapıyoruz. Rodya saklanıyor, ben arıyorum.
Kilisenin duvarına dayanıp yirmiye kadar sayıyorum, sonra bana öğrettiği gibi her şeyi içeri alıyorum. Rüzgârı. Tavukları. Duvara vuran çan ipini. İvan Peder'in kilisenin içinden gelen öksürüğünü. Yeni bir şeyin, ayakkabıdaki taş gibi, göze batmasını bekliyorum.
Hiçbir şey batmıyor.
Gözlerim yarı kapalı bütün mezarlığı dolaşıyorum. Hiçbir şey. Rodya hiçbir şey yapmıyor. Hissedilecek bir şey yok. Kulaklarımdan başka tutunacak bir şeyim yok, o da kardan sessiz.
O yüzden aşağı bakıyorum.
Ayak izleri kilisenin arkasından dolaşıyor, duvar boyunca gidiyor, çitteki aralıktan geçip eski diyakozun mezarındaki büyük haçın arkasında bitiyor. Takip ediyorum. Haçın arkasında, dizleri karnında, elleri ağzında oturuyor.
"Buldum."
Ellerini indiriyor. "Nasıl?"
"Ayak izleri."
Yüzü düşüyor. Sonra öfkeden kıpkırmızı kesiliyor.
"Gözle buldun," diyor. "Hile bu."
"Hile değil. Kafamı kullandım."
"Gözle buldun işte." Kalkıp pantolonundaki karı silkeliyor. "Beni bulmamanı istiyordum. Çok. Baştan sona. Hissetmedin mi?"
"Hayır."
Yüzü bana dönük, bir an öyle duruyor. Sonra gülmeye başlıyor. Öyle çok gülüyor ki yeniden karın içine oturmak zorunda kalıyor.
"O zaman ben kazandım," diyor. "Kaybettiğimde bile."
Buna da söyleyecek bir şeyim yok.
Kışın geri kalanında bunu tartışıyoruz.
Kızmadan. Nehrin sabah mı akşam mı daha soğuk olduğunu tartışır gibi. Şeritler çözülürken ellerimiz onun leğeninde, sobasının yanında tartışıyoruz.
"Isı o," diyorum. "Yer değiştiren ısı. Bu kadar. Ellerimi ısıttığımda bir şey bir yerden başka bir yere gidiyor, sen de gidişini hissediyorsun. Akıyor."
"Isı değil. İstemek. Bir şey isteyince içinden çıkıyor. Kapının altından giren cereyan gibi."
"O zaman ben neden hissetmiyorum?"
"Çünkü dinlemiyorsun. Düşünüyorsun." Bir şerit ayırıyor. "Çok gürültülü düşünüyorsun, Kolya."
Ona yanıldığını söylemek istiyorum. Bildiğim şeylerle dolu koca bir rafım var. Isı var, enerji var; yoktan var edilemeyeceği, öylece yok olamayacağı var. Hepsini Nijniy'de bir amfide, başka bir hayatta, elimde kalemle öğrendim.
Hiçbiri de bana, hiçbir şey yapmazken otuz adım öteden, bir çitin arkasında beni nasıl bulduğunu söylemiyor.
Böylece ben "akış" diyorum, o "cereyan" diyor; ikimiz de pes etmiyoruz. Bir süre sonra fark etmez oluyorum. O "cereyan" deyince ne demek istediğini biliyorum. Ben "akış" deyince o da biliyor.
Ocağın sonunda Rodya'yı loncaya götürüyorum.
Fedya, kapının yanında durmak ve aptalca bir şey yapmamak şartıyla gelebileceğini söylüyor. Bunu hayatında hiç aptalca bir şey yapmamış bir çocuğa söylüyor. Rodya da ciddi ciddi teşekkür ediyor.
Kapıdan girip duruyoruz. Köpekler koşarak geliyor, Rodya kıpırdamadan durup her yerini koklamalarına izin veriyor. Buran burnunu Rodya'nın eline sokup orada bırakıyor.
Sonra Rodya başını çeviriyor.
Köpeklere doğru değil. Onların ötesine. Avlunun arkasındaki, kapısı kapalı köpek barınağına doğru.
"Orada bir şey var," diyor.
Ben hiçbir şey hissetmiyorum. İki haftadır her sabah bu avludayım. Jar barınakta, sandığında. Fedya da yanında.
"Neye benziyor?"
Rodya düşünüyor.
"Sobaya," diyor yavaşça. "Sönmüş bir sobaya. Ama sönmüş olmak istemiyor." Kaşlarını çatıyor. "Bir de Fedya'yı istiyor. Çok."
Barınağın kapısı açılıyor. Fedya elinde boş kapla çıkıyor; Jar da bacaklarına yapışmış halde, sırtından bir duman ipiyle arkasından. Bizi kapının yanında görüp olduğu yerde kalıyor.
Rodya onun olduğu yöne gülümsüyor. Tam ona değil. Biraz soluna.
"Merhaba," diyor.
Jar siniyor. Sırtındaki duman kalınlaşıyor. Fedya bakmadan elini Jar'ın ensesine koyuyor; bir an sonra duman yine inceliyor.
Ben onu önüme gelene kadar hissetmedim. Rodya kapalı bir kapının ve yirmi adımlık avlunun ötesinden hissetti. Bir de ne istediğini bildi.
Fedya Rodya'ya bakıyor, sonra Jar'a, sonra bana. Sonra yine Rodya'ya, daha uzun; geçen yaz reçinedeki kıllara baktığı gibi.
Bir şey demiyor. Ama o öğleden sonra, Jar yemek yerken Rodya'nın da eline dokunmasına izin veriyor.
Şubatta köyden iki kör adam geçiyor.
Mum Bayramı'nda geliyorlar; şubattaki o bayramda papaz yılın mumlarını kutsar. İki yaşlı adam; ellerinden tutup onlara yol gösteren bir çocuk, bir de kolu çevrilerek çalınan bir keman. Kilisenin kapısının yanında, kasketlerini uzatmışlar, azizler ve Kıyamet Günü hakkında şarkılar söylüyorlar.
Rodya onlara yakın, kilisenin basamağına oturuyor. Baştan sona dinliyor, yüzü yukarıda.
Sonra sobasının başında çok sessiz.
"Demek oraya gidiyorlar," diyor.
"Kim?"
"Körler. Anneleri babaları ölünce. Biri onlara bir çocuk veriyor, onlar da yollara düşüp şarkı söylüyor." Bir şerit ayırıyor. "Annem ben de öyle yapacakmışım diyor. O öldüğünde. O kadar da kötü değilmiş, diyor. Bütün ülkeyi görürmüşsün."
Buna biraz gülüyor.
"Yapmayacaksın," diyorum.
"Beni kim besleyecek? Sen mi?"
"Evet."
Düşünüyor. Sonra yine gülüyor, bu sefer gerçekten.
"Beş yaşındasın," diyor.
"Hep beş yaşında olmayacağım."
Cevap vermiyor. Sepetten donmuş bir şerit alıp iki eliyle tutuyor. Üstünde kırağı var, beyaz ve ince, şeker gibi.
"Deneyebilir miyim?" diyor. "Öbür türlüsünü. Yapmayı. Hissetmeyi değil."
"Neyi denemeyi?"
"Yumuşamasını istemeyi. Ayırırken senin yaptığın gibi."
Bunu nasıl öğreteceğimi bilmiyorum. Öğretilebilir mi, onu da bilmiyorum. Ama yazın, çitin yanında söylediğimi söylüyorum. Neyden yapıldığını hisset. Sonra çok nazikçe iste.
Rodya başparmağını şeridin üstüne koyuyor.
Bu sefer yüzünü buruşturmuyor. Nefesini tutmuyor. Sadece hareketsiz kalıp onu dinliyor; ayırma çizgisini bulmak için sudaki şeritleri dinlediği gibi.
Uzun süre hiçbir şey olmuyor.
Sonra başparmağının altında, tek bir küçük yerde, kırağı şeffaflaşıyor.
Sadece orada. Bir kapik büyüklüğünde bir nokta. Şeridin geri kalanı hâlâ beyaz.
Rodya başparmağını çekip parmağıyla o yeri yokluyor. Islak.
"O ben miydim?" diyor. "Yoksa başparmağım mı?"
Başparmaklar sıcaktır. Kırağı erir. Bunu her çocuk bilir. Ama ben de o şeridi tutuyordum, parmaklarımın altındaki kırağı hiçbir yere gitmedi.
"Bilmiyorum," diyorum.
Bu doğru. Doğru söylediğimi sesimden anlıyor. Başını sallayıp şeridi öbürlerinin yanına, suya koyuyor.
Şubat geldiğinde bütün köy hesap yapıyor.
Bakmaya başlayınca her yerde görüyorsun. Kasabadan bir beyefendi kâhyayla birlikte, karların içinde, tarlalarımızın kenarı boyunca at sürüyor; arkalarında uzun bir zinciri sürükleyen iki adam. Duruyorlar, zinciri geriyorlar, bir şey yazıyorlar, devam ediyorlar. Ne yazdıklarını kimse bilmiyor. Herkesin bir tahmini var.
Kuyunun başındaki yaşlı kadınlar, efendinin nehrin yanındaki iyi çayırı kendine alıkoyup bize kumluğu vereceğini söylüyor.
Kuzminler ikinci ineklerini Şmelev'e satıyor. Kuzmin Amca ineği kendisi, bir ipin ucunda sokaktan aşağı götürüyor; yüzü kapalı bir kapı gibi. İnek durup durup arkasına bakıyor.
Bir sabah oduncular ormandan erken dönüyor, yanlarında odun yok. Kesim yerine giden yolda iz bulmuşlar. Ayı izleri; bir adamın iki elinden geniş, içlerinde güneşin eritmediği buz var. O günden sonra kimse ormana tek başına gitmiyor, nedenini de kimse söylemiyor.
Bizim evde de demir bantlı tas her yemekte masanın ortasında duruyor. Babam artık akşam yemeğinden sonra demirhaneye gitmiyor. Sedirde oturup ellerine bakıyor. Bazı geceler herkes uyuduktan sonra sobadan üçüncü tahtanın gıcırdayarak, çok sessizce kalktığını ve büyükannemin dudaklarının karanlıkta kıpırdadığını duyuyorum. Kasımda saydığını sayıyor. Sanki artmış olabilirmiş gibi.
Artmamış. Azalmış. Yefim çitin dibinde dikilmeye başladığından beri demirhanede hava karardıktan sonra iş yapılmıyor. Tavuklar bu soğukta yumurtlamıyor. Maşa'nın otları ekimde satıldı. Bir de her zaman alınması gereken bir şey çıkıyor: tuz, bizimki bitince un, baltaya yeni bir sap.
Bunun olacağını biliyordum. Yeşil bir ders kitabından, iki yüz on dördüncü sayfadan, altında bir grafikle biliyordum. Grafikte Kuzmin Amca'nın arkasına bakan ineği yoktu.
"Herkes korkuyor," diye fısıldıyor Maşa bir gece, sobanın üstünde.
"Neyden?" diyor Fedya.
"Gelecek yıldan."
Ondan sonra kimse bir şey demiyor. Fedya bir o yana dönüyor, bir bu yana. Maşa koyun postunun altında elimi bulup tutuyor. Artık bunu pek yapmıyor. On dört yaşında.
Elimi çekmiyorum.