Şubatın ikinci cumartesisi Yefim kara eve geliyor.
Ben de oradayım, sobanın yanında, ellerim Rodya'nın leğeninde. Osip kapının yanındaki sedirde, ışığın vurduğu yerde, tahta kalıp dizinde. Haftanın ayakkabıları başının üstündeki askıda bir ipe dizili; çift çift, soluk renkli, yepyeni. On dört çift. Hepsinin şeritlerinde benim de emeğim var.
Onu herkesten önce Rodya duyuyor. Başını kaldırıyor.
"Şlap," diyor, çok alçak sesle.
Sonra ben de duyuyorum. Geçitten gelen donmuş patikada çizme sesleri. Biri öbüründen farklı ses çıkarıyor; ıslak bir şlap, tabanı ayrılmış gibi.
Kapı çalınmadan açılıyor, içeri önce soğuk giriyor, arkasından Yefim.
İri bir adam, ama hatırladığım kadar iri değil. Yakından, geceleri sokağın karşısından göründüğünden daha zayıf. Paltosunun kolları kısa geliyor. Üst dudağının ortasından geçen beyaz iz hâlâ orada. Omzunda boş bir çuval var.
Kimseye bakmıyor. Askıdaki ayakkabılara bakıyor.
"Konağın hakkı," diyor.
Osip elindeki işi bırakıyor.
"Kâhya altı çift demişti. Noel'de."
"Şimdi on iki diyor." Yefim ipi askıdan kendisi indiriyor. "Konakta çok ayak var. Kış da uzun."
"On iki, bütün hafta demek."
"O zaman daha hızlı çalış."
Ulyana sobanın yanında, kucağında bebek. Ağzını açıyor. Osip ona bakıyor, o da ağzını kapatıyor.
Yefim çiftleri ipten sayarak çuvala atıyor. İki, dört, altı. Elleri hızlı, başını kaldırmıyor. Sekiz, on, on iki. İpte iki çift bırakıp ipi askıya geri asıyor; özenle, ödünç aldığın bir şeyi yerine koyar gibi.
Çıkarken beşiğin yanından geçiyor. Yanında duruyor, bir an sadece. Bebek içinde uyuyor, yumruğu yüzünün yanında. Yefim ona bakıyor.
Sonra hiçbir şeye bakmadan çıkıyor.
"Haftaya cumartesi," diyor kapıdan.
Soğuk onunla birlikte çıkıyor. Kapı çarpıyor.
Bir süre kimse kıpırdamıyor. Sonra Osip eski kemik koçedığını, o büyük sarı olanı, bir de sepetten bir şerit alıp yeni bir ayakkabıya başlıyor. Elleri titremiyor. Tek kelime etmiyor.
"Martın unuydu o," diyor Ulyana, kimseye.
Rodya leğenin yanında kıpırdamadan oturuyor, elleri suyun içinde.
"Korkuyordu," diyor.
Ona bakıyorum.
"Onları alırken. Baştan sona." Kaşlarını çatıyor. "Tavuk bakarken yumurta çalan biri gibi."
Başkasının büyüsünü hissetmek, değirmenin içinde tek bir fareyi dinlemek gibidir, demişti Gavrila büyük oğlanlara. Nefesini tutarsın, gözlerini kapatırsın, çoğu zaman da değirmeni duyarsın.
Rodya fareyi de duydu, farenin neyden korktuğunu da; elleri bir leğen suyun içindeyken.
Kilisenin basamağındaki kör şarkıcıları düşünüyorum, onları kolundan tutup götüren çocuğu. Demek oraya gidiyorlar, demişti Rodya. Anneleri babaları ölünce.
On dört çiftten on ikisi.
O gece sobanın üstünde öbürlerine anlatıyorum.
Fedya dimdik doğrulup başını tavana vuruyor, farkına bile varmıyor.
"On iki mi?" diye tıslıyor. "Konakta o kadar ayak yok. Kimsede o kadar ayak yok."
"Yarısını arabacıya satıyor," diyor Maşa. Sesi dümdüz. "Cumartesileri, çayhanenin orada. Arabacının karısı Noel'den beri her hafta yeni ayakkabı giyiyor. Herkes biliyor."
"O zaman neden kimse—"
"Çünkü kâhyanın adamı." Maşa sırtüstü yatmış, karanlığa bakıyor. "Kime söyleyeceksin? Kâhyaya mı?"
Maşa hiç sesini yükseltmez. Onun yerine içine işler, boydan boya; taşın içindeki soğuk gibi.
"Cadılar yapar," diyor Fedya.
"Hayır."
"Neden? Treni yaptık. Koca bir treni. İçi asker doluydu."
"Kolya da çayırdan annem gibi bembeyaz döndü." Maşa başını ona çeviriyor. "Hem bizi vururlardı, Fedya. Yakalasalardı. Tüfekleri vardı."
"Bunun tüfeği yok. Çuvalı var."
Maşa buna cevap vermiyor. Öylece yatıyor; düşündüğünü hissedebiliyorum, karanlıkta yanında birinin nefes aldığını hissetmek gibi.
"On iki çift," diyor sonunda. Çok alçak sesle. "Kör bir çocuğun evinden."
Sonra, uzun bir aradan sonra:
"Eğer."
Fedya kıpırtısız kalıyor.
"Eğer," diyor Maşa, "kimsenin canı yanmazsa. Gerçekten yanmazsa. Kimse bizi görmezse. Kimse hiçbir zaman öğrenmezse. Bir de adam boğulmazsa." İkimize de bakıyor. "Ciddiyim. Üstümüzde boğulmuş bir adam istemiyorum. O bile olsa."
"Geçit," diyorum.
İkisi de bana bakıyor.
Anlatıyorum. Elimdeki kelimelerle, yani beş yaşında bir çocuğun kelimeleriyle; o yüzden biraz uzun sürüyor. Ortadaki koyu şeridi, suyun hızlı aktığı, buzun ince olduğu yeri. İki yandaki, bir adamı taşıyacak kadar kalın beyaz buzu. Her akşam o beyazın üstünden bakmadan yürüyüşünü.
"Beyaz incelseydi," diyorum. "Tam bastığı yerde. Tam kenarda."
"Suya girerdi," diyor Fedya. Gözleri karanlıkta parlıyor.
"Ne kadar derin?" diyor Maşa.
"Beline kadar. Yazın." Fedya düşünmeye başlamış bile. "O kadar bile değil. Benim belime kadar."
"O zaman üşür," diyor Maşa yavaşça, "ıslanır, korkar, sonra da evine gider." Biraz daha düşünüyor. "Osip'lere de gitmez. O gece gitmez."
"Hiçbir gece gitmez," diyor Fedya.
"Ben de kovayla patikada olurum," diyor Maşa. "Suya gidiyorum diye. Düşerse ilk ben yetişirim. Bağırırım. Herkes koşar, onu çıkarırlar. Çabucak. Gerçekten üşümeden." Bana bakıyor. "Sığ olduğuna emin misin?"
"Evet."
"Beş yaşındasın."
"Eminim."
Uzun bir an bana bakıyor. Sonra başını sallıyor.
"Bir şey daha var," diyor Fedya. "Hava kararıyor olacak. Geldiğini göremezsin Kolya. Söğütlerin altından göremezsin. Zamanında göremezsin."
Hiçbirimiz bir şey demiyoruz.
Herkesin geldiğini kimin duyduğunu hepimiz biliyoruz.
"Rodya bizden biri değil," diyor Maşa sonunda.
"Jar'ı kapalı bir kapının arkasından buldu," diyor Fedya. "Gavrila'nın köpekleri bile bunu yapamaz."
"Ona hiçbir şey söylemiyoruz."
"Sormaz ki," diyorum.
Maşa bir süre susuyor.
"Evet," diyor. "Sormaz."
Pazartesi günü Fedya benimle kara eve geliyor.
Daha önce hiç içeri girmemişti. Kasketi elinde kapı ağzında duruyor; Ulyana ona gülüp "ağabey" diyor, sobanın üstünden de altı çocuk gözünü dikmiş ona bakıyor. Sonra leğenin başına, Rodya'nın yanına çömeliyor; sanki her gün yaptığı bir şeymiş gibi.
"Rodya," diyor. "Cumartesi günü, o geçitten gelirken. Islık çalabilir misin? Şakrak kuşu gibi. Buzun üstünde sesini duyunca."
Rodya'nın elleri suyun içinde duruyor.
Nedenini sormuyor. Sormayacağını biliyordum. Ama ağzının söylemediği her şeyi yüzü söylüyor. Kulakları pembeleşiyor. Dimdik oturuyor; Osip bir ayakkabıyı tek başına bitirmesine izin verdiğinde yaptığı gibi. Sonra kaşlarının arasında küçük bir çizgi belirip kayboluyor, parmakları da suyun altında bir şeritle oynuyor.
"Hava kararmadan hemen önce," diyor, biraz fazla hızlı. "Akşam ayini için çan çalınca. O zaman geliyor."
"Sağ ol," diyor Fedya.
"Rica ederim."
Rodya şeritlerine dönüyor. Fedya çömeldiği yerde kalıp ona bakıyor. Sonra elini uzatıp benden başka kimseye yaptığını görmediğim bir şey yapıyor. Rodya'nın saçını karıştırıyor.
Rodya elini kaldırıp saçını yeniden düzeltiyor, büyük bir özenle.
Eve dönerken Fedya kiliseyi geçene kadar bir şey demiyor.
"Sana benziyor," diyor sonunda. "Bir şeyler biliyor."
"Başka şeyler biliyor."
"Ben de onu dedim."
Ertesi cumartesi hava gri ve durgun; öyle soğuk ki bütün bacaların dumanı dümdüz yukarı çıkıyor, bir sıra direk gibi.
Bütün gün hiçbir yerde oturamıyorum. Büyükannem pantolonuma karınca kaçtığını söylüyor. Beni çalı çırpı toplamaya yolluyor, sonra bir daha yolluyor, çünkü ıslak olanları getirmişim.
Maşa bana hiçbir şey söylemiyor. Kimseye hiçbir şey söylemiyor. İneği sağıyor, dün süpürdüğü yeri süpürüyor, kovaların sırığını iki kere kontrol ediyor; sanki gece kırılmış olabilirmiş gibi.
Fedya öğle yemeğinden sonra loncaya gidip üstünde Jar'ın kokusuyla dönüyor. Avluda odun yığınının üstüne oturup bir kıymıkla tırnaklarını temizliyor; büyük bir özenle, teker teker. Fedya tırnaklarını hiç temizlemez.
Öğleden sonra ışık çekilmeye başlıyor.
"Rodya'ya gidiyorum," diyorum.
"Çan bitmeden dön," diyor annem. Başını kaldırmıyor. Pencerenin yanında yama yapıyor, yama yapacak kadar ışık varken.
"Ben götürürüm," diyor Fedya, kalkarken. "O tarafa gidiyorum zaten. Loncaya."
Büyükannem akşam ayini için iyi şalını takıyor. Maşa kapının yanındaki çividen sırığı ve iki kovayı alıyor.
"İneğe su lazım," diyor.
Kimse hiçbirimize ikinci kez bakmıyor. Niye baksınlar? Suya giden bir kız. Küçüğü sokaktan aşağı götüren büyük bir oğlan. Her evde, her akşam, bütün köyde olan şey.
Geçitte de söğütler var. Değirmenin aşağısındakiler kadar büyük değil. Üç tane; bu yakadaki kıyının üstüne eğilmişler, kökleri buzun içinde. Çıplak dalları neredeyse kara değiyor, sudan yeni çıkmış birinin saçı gibi.
Fedya'yla mezarlığın arkasından dolaşıp onlara kıyı boyunca, aşağıdan, kimsenin yolunun geçmediği yerden geliyoruz. Dalların altına sürünerek giriyoruz. İçerisi şimdiden karanlık. Karanlık, sessiz; kar ve ıslak ağaç kabuğu kokuyor.
Buradan geçidin tamamını görebiliyorum.
Bizim taraftaki beyaz buzu. Ortadan geçen uzun koyu şeridi; gri, altında su akıyor. Karşıdaki beyaz buzu, kıyıyı, çalıların arasından konağa doğru çıkan patikayı.
Geçidin üstünde yol iyice çiğnenmiş. Adamlar o kadar çok geçmiş ki hepsinin bastığı yeri görebiliyorsun. Karşı taraftaki beyazın üstünde üç adım. Koyu şeridin üstünden uzun bir adım. Sonra bizim taraftaki beyaza iniş, tam kenara, karın çizmelerle ezilip dümdüz olduğu yere.
Hepsi, her akşam. Aynı yer.
Daha yukarıda, köyün bu ucunun ineklerini suladığı buz deliğinde, Maşa kovalarını yere bırakıyor. Tahta kepçeyi alıp deliğin üstündeki yeni buzu kırıyor. Yavaş yavaş. İstediği kadar oyalanabilir. Orada başka kimse yok.
Eldivenlerimi çıkarıp iki elimi de buzun üstüne, köklerin altına yatırıyorum.
Soğuk. Başta sadece bu. Soğuk, sert, kıpırtısız. Sonra, Rodya'nın şeritlerinde yaptığım gibi, boyunca yokluyorum. Ellerimle değil. Uğultuyla.
Karanlıkta bir kalası elle yoklamak gibi. Takip edebiliyorum. Köklerden dışarı, karın altından. Burada, kıyıda kalın. Kalın, kalın, sonra çizmelerin bastığı o dümdüz yer. Sonra bitiyor. Bir dudak var, bir kenar; ondan sonrası su, hızlı, kara, akıp giden; üstünde buz bile denemeyecek kadar ince bir buz.
Isıyı her aptal fırlatır. Gavrila bunu her cumartesi söylüyor; tavan arasının döşemesinden dinlerken duydum. "Fırlatmak kolay," diyor büyük oğlanlara. "Onu koyduğun yerde tutmak. Bu lonca parayı ona veriyor. Çoğunuz hiçbir zaman yapamayacaksınız."
Kenar ellerimden altı adım ötede. Buzun üstünde sayıyorum. Daha önce hiç bu kadar uzakta bir şey yapmadım. Bilerek yapmadım.
Eritemem. O kalınlıkta bir buz kütlesini, altı adım öteden eritemem. Buz açgözlüdür. Eritmek için gramı başına üç yüz otuz dört jul ister. Aynı ısı o suyu seksen derece ısıtırdı, neredeyse kaynatırdı. Üniversitede birinci sınıf, termodinamik notlarının ilk sayfasındaki tablo.
Ama eritmem gerekmiyor.
Sadece kesmem gerekiyor.
Bir çizgi. Karın altında, kenar boyunca, dudaktan bir el geride. Boydan boya değil. Sadece yetecek kadar. Camı kırmadan önce üstüne bir çizgi çizmek gibi. O zaman kenar bir kediyi taşır, bir kuşu, küçük bir çocuğu, ya da hiç kimseyi. Ama uzun bir adımın sonunda bütün ağırlığıyla üstüne inen bir adamı taşımaz.
"Sustun," diye fısıldıyor Fedya.
"Bekliyorum."
"Islığı mı?"
"Islığı."
Çan başlıyor.
Arkamızdan, kiliseden, damların üstünden geliyor; ağır ve derin, bir vuruş, sonra bir vuruş daha. Akşam ayini. İnsanlar sokağın iki ucunda kapılarından çıkmaya başlıyor. Donmuş yolda çizmelerini, seslerini duyabiliyorum. Çoğu yaşlı kadın, iyi şallarıyla. Büyükannem de aralarında olacak.
Çan çalmayı sürdürüyor. Işık çekilmeyi sürdürüyor. Karşı kıyı beyazdan griye dönüyor.
Sonra kara evin oralardan bir yerden, dinlemesen kaçıracağın kadar hafif, bir kuş.
Şakrak kuşu. Alçak, hüzünlü, kısacık. Biri bir şişenin ağzına üflemiş gibi.
Fedya kolumu yakalıyor.
Ben hiçbir şey duymuyorum. Karşı kıyıda hiçbir şey. Patikada hiçbir şey. Sadece çan. Ama Rodya duyuyor; o yüzden gözlerimi kapatıyorum, uğultuyu buza veriyorum ve kesiyorum.
Isı dizlerimin altındaki topraktan yukarı çıkıyor, ellerimden geçiyor ve buzun içinde ince bir çizgi halinde ilerliyor. Kenar boyunca. Uzun bir kolun içinden iplik geçirmek gibi. Uzaklaştıkça inceliyor. Üçüncü adımda kaybediyorum. Öylece kesiliyor; biri fazla uzaklaşınca sesinin kesilmesi gibi.
Köklerden yeniden başlıyorum.
"Kolya." Fedya'nın nefesi kulağımda, hızlı ve kısa. "Kolya, çabuk."
Acele etmiyorum. Acele ettiğim için kaybettim zaten. Bu sefer daha yavaş gidiyorum, kıl kadar kıl kadar; buzun çizginin önünde pes ettiğini hissediyorum. Üç adım. Dört. Ellerim artık soğuğu hissetmiyor. Hiçbir şeyi hissetmiyor.
Islıktan beri kendi nefesimden otuzdan fazla saymışım ki onu ben de duyuyorum. Donmuş patikada çizmeler, karşı kıyıdaki çalıların arasından iniyor. Biri öbüründen farklı ses çıkarıyor.
Şlap.
Beş adım.
Şlap.
Buzun üstünde. Hissediyorum, ellerimden. Onu değil. Ağırlığını. Buzun bütün kalası o ağırlığı alıyor, oturuyor ve gıcırdıyor; üst kattaki odada biri yürürken döşemenin gıcırdaması gibi.
Karşı taraftaki beyazın üstünde üç adım. Üç.
İki.
Çizgi çiğnenmiş yerin sonuna varıyor. Duruyorum.
Bir.
Koyu şeridin üstünden o uzun adımı atıyor; herkesin attığı aynı uzun adım, aşağı bakmadan. Sol çizmesi bizim tarafa, kenara, beyazın üstüne iniyor.
Kenar gidiyor.
Bir çatırtı, keskin ve yüksek. Bütün kütle altında bir anda yan yatıyor, o da onunla birlikte iniyor, dümdüz aşağı, kara suyun içine.
Yüzeye ağzı ardına kadar açık çıkıyor. Koca, yırtılır gibi bir nefes, sonra bir tane daha, bir tane daha; o kadar hızlı ki başka hiçbir şey yapamıyor. Bağıramıyor. Nedenini biliyorum. Hamamda büyükannem buhardan sonra üstüne bir kova kuyu suyu boşaltınca bütün vücudun kendi kendine nefes çeker, durduramazsın. Bu ise bütün dere.
Kolları iki yana açılıyor. Kenara tutunuyor. Elinde bir parça kırılıyor. Biraz ileriden bir daha tutunuyor, o da kırılıyor; tam benim çizgimin geçtiği yerden. Kapı büyüklüğünde beyaz bir kütle karanlığa kayıyor, o da onunla birlikte suyun altına giriyor.
Fedya yanımda bir ses çıkarıyor. Kelime değil.
Adam yeniden yüzeye çıkıyor, daha açıkta. Şapkası gitmiş. Saçı başına yapışmış, sakalından sular akıyor, gözleri de—
Söğütlere bakıyor.
Bizi göremez. Dalların altı neredeyse karanlık. Ama dosdoğru bana bakıyor, altı adım öteden; gözleri öyle açılmış ki akı çepeçevre görünüyor.
O yüzü tanıyorum. Cephede gördüm; anlamış olan adamlarda. Sanırım bir kere kendi yüzümde de vardı, en sonda, onu görecek kimse kalmamışken.
Su onu çekiyor. Ortadaki hızlı su paltosunu yakalamış, bacaklarını altından çekip koyu şeride doğru sürüklüyor. İnce buza doğru. Altına. Çizmeleri tekme atıyor. Direniyor. Bir dirseğini beyazın üstüne çıkarıyor, sonra göğsünü, kendini yukarı çekiyor; beyaz altında çatlıyor, geri kayıyor. Bir daha yapıyor. Bir daha. Her seferinde biraz daha yavaş.
Parmakları buzu tırmalıyor. Tırnaklarının sesini duyabiliyorum, çanın altında.
Sonra bağıracak kadar nefes buluyor.
"İmdat! Yardım edin! Kimse yok mu! Tanrım, yardım et! Tanrım!"
Sesi tiz ve çatlak. Bir kolunu beyazın kenarına atıyor ve orada asılı kalıyor, su onu çekerken, bağırarak. Eli buzun üstünde açılıp kapanıyor. Açılıp kapanıyor; tutunacak bir şey arar gibi.
İşte geldi.
Ensemde. Bu sefer küçük. Sadece iki parmak. Sadece bir dokunuş.
Kolunun olduğu yerdeki kenar. Onu da kesebilirim. Çok kolay olur. Tam orada, ellerimin altında. Bir çizgi daha, bir tane daha, bir tane daha, ta kıyıya kadar; tutunduğu her beyaz parçası elinde kalır. Martın ununu aldı. İçinde beşik olan bir evden aldı, sonra da ipi askıya ödünç almış gibi geri astı.
Bu sesi artık tanıyorum. Çayırda duymuştum; çamurun içinde, ay ışığında. Çok sakin. Hep böyle sakin geliyor.
Ellerimi buzdan çekiyorum.
Yanımda Fedya dizlerinin üstünde, yarı yarıya dalların altından çıkmış.
"Batıyor." Sesi incelmiş, tizleşmiş. "Kolya, batıyor. Buzun altına gidiyor."
Beyazın üstüne doğru sürünmeye başlıyor.
Paltosuna iki elimle yapışıyorum. "Hayır! Seni de alır!"
Çekiyor. Benim iki katım. Bir an beni söğüdün altından dışarı sürüklüyor, karnımın üstünde, karın içine. Sonra duruyor. Kıyıda diz çöküp kalıyor, ben paltosunun arkasına asılmışım; daha ileri gitmiyor. Her yanı titriyor. Yüzü ıslak.
Geçitte adamın dirseğinin altındaki kenar yeniden çatlıyor. Uzun bir çatlak, kıyıya doğru geri geliyor.
Benim çizgim.
Ellerimi yeniden buza koyuyorum.
Kesmek için değil. Tersi için.
Kolunun altındaki beyazdan ısıyı çekiyorum. Sadece oradan. Dirseğinin çevresinden, sulu karın olduğu yerden, bir el genişliğinde. Çekip dizlerimin altındaki toprağa geri itiyorum, geldiği yere. Altı adım öteden, karanlıkta, adam durmadan kıpırdarken; istediğim yer sürekli elimden kayıyor.
Uğultuyla yaptığım en zor şey bu. Trenden de zor. Yavaş; gözlerimin arkasında bir yeri acıtıyor. Soğuk ellerime geri geliyor, sonra kollarımdan yukarı, göğsüme.
Çatlak duruyor.
Dirseğinin çevresindeki sulu kar katılaşıyor. Sonra sertleşiyor. Bir kabuk, bir parmak kalınlığında. Çok değil. Ama tutuyor.
Yukarıda, buz deliğinin başında Maşa hiç kıpırdamadan duruyor, kepçe elinde.
Sonra kepçeyi düşürüyor.
"İmdat!" diye çığlık atıyor. Koşuyor. Adama doğru değil. Kiliseye doğru, kıyı boyunca, şalı omzundan kayarken. "Geçitte bir adam var! Buz kırıldı, bir adam düştü! İmdat! Kimse yok mu!"
Sesi adamınkinden yüksek. Çandan yüksek. Bütün sokak boyunca sesler kesiliyor. Sonra çizmeler başlıyor, koşarak.
Ama ilk yetişen sokaktan gelmiyor.
Kara evin kapısı çarparak açılıyor, Osip koşarak çıkıyor. Kıyıdan üç sıçrayışta iniyor, kemeri şimdiden elinde. Beyazın kenarında yüzüstü yere yatıyor; kötü buzda yapıldığı gibi. Dirseklerinin üstünde kendini ileri itiyor, yüzü adamın yüzüne birkaç adım kalana kadar. Sonra kemeri fırlatıyor.
Adam ilk seferde yakalayamıyor. Elleri çok soğumuş. Kapanmıyorlar. Osip kemeri geri çekip yeniden fırlatıyor.
Bu sefer adam bileğini ilmekten geçiriyor.
Osip bırakmıyor. Adamdan bir baş kısa, yarısı kadar da geniş. Buzun üstünde yatıyor, kemer iki yumruğuna dolanmış, dişleri kenetli; su öbür ucundan çekerken bırakmıyor. Tek kelime etmiyor.
Ben de adamın dirseğinin altındaki kabuğu tutuyorum. Ne kadar, bilmiyorum. Buzu hissetmez olana kadar; sonra dizlerimi de.
Sonra insanlar geliyor. Kilisenin sundurmasından adamlar, iyi şallarıyla yaşlı kadınlar, oğlanlar, bir de uzun cüppesi ve uçuşan sakalıyla İvan Peder. Biri mezarlıktan bir merdiven getirip buzun üstüne uzatıyor. İki adam üstüne yatıyor. Bir başkası Osip'in ayaklarına yapışıyor.
Çekiyorlar.
Adam geçitten kocaman kara bir balık gibi çıkıyor, bir anda, üstünden sular boşalarak. Onu kıyıdan yukarı, karın içine sürüklüyorlar. Dudakları gri. Öyle titriyor ki topukları yeri dövüyor. Ağlıyor. Koca adam, küçük bir çocuk gibi ağlıyor; sakalı su ve sümük içinde. "Tanrım," diyor. "Tanrım." Durmadan; elinde kalan tek kelime buymuş gibi.
Buzu bırakıyorum.
Çuvalı gitmiş. Akıntıyla buzun altına girmiş. Boştu.
"Şimdi," diyor Fedya, kulağıma. "Herkes oraya bakarken."
Geldiğimiz yoldan dönüyoruz. Kıyı boyunca, patikanın altından, söğütlerin karanlığında. Mezarlığın arkasından dolaşarak. Kuzminlerin çitinin üstünden. Geldiğimizi kimse görmedi. Gittiğimizi de gören yok.
Üşüyorum. Dışımdan değil. İçime kadar; bütün kış derede kalmış bir taş gibi. Dişlerim durmuyor. Fedya mezarlık duvarının dibinde, birinin penceresinden biraz ışık vuran yerde bana bakıyor ve dudakları geriliyor.
"Annem gibi bembeyaz olmuşsun," diyor.
Kendi başıma yürüyorum. Fedya yanımda, eli uzanmış; dokunmuyor, sadece orada. Eve varana kadar başka bir şey demiyor.
Bizim kapıda bir kere dönüp bakıyorum.
Aşağıda, geçitte, birinin fenerinin ışığında adamı paltolara sarıyorlar. Artık oturuyor. Biri ona bir şişeden içki veriyor; öksürüp çoğunu sakalına döküyor.
Sesi sokaktan yukarı geliyor, ince ve tiz, bütün öbür seslerin üstünden.
"Bacaklarımdan tuttu," diyor. "Orada, altta. Bir şey bacaklarımdan tutmuştu."
Sabah Osip'in avlu kapısında pelin var.
Kocaman bir demet; gri ve kuru, geçen yazdan kalma, kapı direğine bir parça iple bağlanmış. Çift düğümle.
Düğüme uzun süre bakıyorum.
Rodya kapının iç tarafındaki basamakta oturuyor, soğukta, başında kasketi. Geldiğimi duyunca ayağa kalkıp bir elini uzatıyor ve demeti buluyor. Bir an tutuyor. Parmaklarının arasında biraz ufalayıp kokluyor.
"Pelin," diyor.
Kimin koyduğunu sormuyor. Basamağa geri oturuyor, yüzü geçide dönük.
Sabah ayini için çan çaldığında bütün köy duymuş oluyor.
Kiliseye kadar yol boyu bunu konuşuyorlar, sundurmada da, ayinden sonra kuyunun başında da, kovaları buzun üstünde. Yaşlı kadınlar halka olmuş, ayaklarını yere vuruyor; büyükannem tam ortalarında, ben de elinden tutuyorum.
"Boynuna kadar," diyor biri. "Geçitte. O sığ yerde."
"Bacaklarından tutmuş," diyor birinin büyükannesi, çok alçak sesle. "Kendi söylemiş. Buzun altında bir şey. Elleri varmış."
Halka susuyor. Biri haç çıkarıyor.
"Morozko," diyor büyükannem. "Ta kendisi. Ayaz Dede. Bacaklarından yakalamış." Başını sallıyor. "Orada, buzun üstünde, ona karşı o koca ağzını açmıştır kesin."
Yaşlı kadınlardan iki üçü büyük bir ciddiyetle başını sallıyor. Sanki mesele kapanmış gibi.
"Ya da cadılar," diyor bir başkası. "Bataklıktakiler. Gece cadıları."
"Şubatta mı?"
"Şubatta neden olmasın? Kör çocuğun kapısına pelin asmışlar. Kız kardeşim görmüş. Süpürge kadar. O ev onların demek bu. Ona dokunmayacaksın demek."
"Kim asmış peki?"
"Sence kim?"
Buna kimse cevap vermiyor.
Eve kadar yol boyu bunu konuşuyorlar. Öğle yemeğine kadar geçitteki buz kâğıt kadar incelmiş oluyor. Akşam yemeğine kadar adam kaşlarına kadar batmış, altta da üç tane varmış; bembeyaz, saçları yosun gibi uzun, bacaklarına yapışmışlar. Ertesi sabaha, değirmenin oradaki bir kadın bir haftadır her gece buzun altından şarkı sesi duyuyormuş.
Fedya dinlemiyor. Yaşlı kadınlardan biri buzun altındaki ellere gülünce arkasını dönüp yürüyor, bizim kapıya doğru, elleri ceplerinde.
Maşa hiçbirini dinlemiyor. Her gün olduğu gibi sırığı ve kovaları alıp buz deliğine gidiyor, kepçeyle üstündeki yeni buzu kırıyor. Dönerken kıyının tepesinde duruyor, kovalar sallanırken, ve aşağıya, geçide bakıyor.
Orada, adamın düştüğü delik kapanmaya başlamış bile. Kara suyun üstünde gri bir zar.
Pazartesi sabahı konaktan bir oğlan koşarak annemi çağırmaya geliyor.
Yefim cumartesi gecesinden beri öksürüyor. Şimdi ateşi var, nefes alamıyor, konaktaki baş hizmetçi de gel diyor.
Annem çantayı çivisinden indiriyor. Maşa şalını takmış bile. Her zamanki gibi tek kelime etmeden takıyor ve annemizin arkasından karın içine çıkıyor. Bana bakmıyor. Fedya'ya bakmıyor.
Bütün gün yoklar.
Hava karardıktan sonra dönüyorlar. Annem kapının yanındaki sedire çizmeleriyle oturuyor, ki hiç yapmaz, ve bir süre ellerine bakıyor. Sonra kalkıp ellerini yıkıyor. Uzun uzun yıkıyor.
"Ciğerlerinde," diyor babama. "İki tarafta da. Yaşayacak."
Babam sobanın yanında oturuyor. Cevap vermesi biraz sürüyor.
"İyi," diyor.
Sobanın üstünde, karanlıkta, Maşa bize anlatıyor.
Konağın hizmetkârları ahırların arkasında yaşıyormuş, diyor. Uzun, alçak bir evde; ortasında tek bir soba, içinde üç aile, aralarına iplere eski çuvallar asılmış.
"Sobanın yanında bir sedirdeydi," diye fısıldıyor. "Annem iplikleri verdi. Çok. Ben lambayı tuttum. Durmadan buzun altında bir şeyin bacaklarından tuttuğunu söylüyordu. Annem ona nefes almasını söyledi."
Bir an susuyor.
"Karısı baştan sona konuştu. On yaşından beri konaktaymış. Kâğıtlar gelince konağın hizmetkârlarına toprak verilmeyecek. O yüzden kâhya ne derse onu yapıyor. Belki o zaman kâhya onu işte tutar."
"Dört çocukları var. En küçüğünün ayağında paçavra vardı. Kapının yanında yarım çuval un duruyordu, üstünde arabacının işareti."
Fedya bir şey demiyor. Ben de.
Maşa öbür yanına dönüyor. Bir süre sonra nefesi yavaşlıyor. Fedya'nınki daha uzun sürüyor.
En uzun süren benimki.
Cumartesi günü, akşam çanında, kara evdeyim, ellerim Rodya'nın leğeninde.
Haftanın ayakkabıları Osip'in başının üstündeki askıda. On dört çift, ipte. Kimse onlara bakmıyor. Orada olduklarını herkes biliyor.
Çan çalmayı sürdürüyor. Ulyana sobanın yanında, bebeği gereğinden sert sallıyor.
Sonra Rodya başını kaldırıyor.
"Buz değil," diyor. "Yol. Değirmenden."
Ben bir şey duyana kadar çok zaman geçiyor. Sonra çizmeler, donmuş yolda, yanlış yönden geliyor. Değirmen köprüsünden, uzun yoldan.
Gelen Yefim değil. Konaktan bir oğlan; Maşa'nın yaşlarında, kocaman kırmızı kulaklı, elinde boş bir çuval. İçeri girmeden önce avlu kapısında uzun bir an duruyor. Girince de kapıyı arkasından açık bırakıp tam eşikte dikiliyor; sanki bir anda dışarı fırlaması gerekebilirmiş gibi.
"Konağın hakkı," diyor.
İpi kendisi indirmiyor. Osip kalkıp ona verene kadar bekliyor. Sonra çiftleri sayarak çuvalına atıyor, dudakları kıpırdayarak. İki, dört, altı.
Duruyor.
İpe bakıyor, Osip'e, sonra kapıya. Sonra ipi askıya geri asıp gidiyor, kapıyı da çarpmıyor. Dışarıda, avlu kapısında, üstünde pelin olan direğin etrafından uzak yoldan dolanıyor; Buran'ın Jar'ın etrafından dolandığı gibi.
Kimse kıpırdamıyor.
Ulyana kucağında bebekle kalkıp askıya gidiyor ve kalan çiftleri sayıyor. Sonra bir daha sayıyor.
"Sekiz," diyor.
Osip oturup bir şerit alıyor. Bir an ona bakıyor. Sonra sakalının içinde gülümseme olabilecek bir şey oluyor.
"Korkmuştu," diyor Rodya.
"Neyden?"
Rodya düşünüyor, elleri suyun içinde.
"Kapıdan," diyor.
Nisanda buz gidiyor.
Tek gecede gidiyor; biri gökyüzünde eşya sürüklüyormuş gibi bir gürültüyle. Sabah dere kahverengi ve kabarmış, nehre giderken birbirine çarpan beyaz kütlelerle dolu. Geçitte artık ne beyaz buz var ne koyu şerit. Sadece su; hızlı, gürültülü, taşların üstünden akıyor.
Paskalya'ya kadar sokaktaki çamur Fedya'nın dizlerine çıkıyor. Herkes değirmen köprüsünden dolaşıyor. Konaktakiler bile.
Baharda konak annemi daha sık çağırmaya başlıyor.
Haftada iki gün. Sonra üç. Nedenini kimse söylemiyor. Sabah kapıya bir oğlan geliyor, annem çantasını çivisinden indirip derenin karşısına geçiyor. Hava karardıktan sonra dönüyor, ellerini yıkıyor ve konuşmuyor.
Ama annem derenin karşısında diye köydeki insanlar bir yerlerini kesmeyi bırakmıyor. Bir yerlerini yakmayı da bırakmıyorlar, ateşlenmeyi de, doğurmayı da.
O yüzden bizim kapıya geliyorlar ve Maşa'yı buluyorlar.
İlki kaşıkçının oğlu.
Tohum ekme zamanının ilk haftası. Yol kenarındaki şeritte babasına yardım ediyor, tırmık çekiyorlar; bakmadan geri geri gidip tırmığın üstüne basıyor. Tahta dişlerden biri ayağına giriyor. Tabanından girip üstünden çıkıyor.
Babası onu kucağında kapımıza getiriyor, ayağı kendi gömleğine sarılı. Annem konakta. Büyükannem kuyuda. Evde sadece Maşa var, sobanın başında, ekmekle; bir de ben.
Maşa gömleğe bakıyor. İçinden sızan kana. Kapının yanındaki boş çiviye, çantanın hep asılı durduğu yere.
Sonra ekmeği bırakıyor.
"Su koy, kaynasın," diyor bana. "Büyük tencereye. Hemen."
Kendi bezleri var. Bir bohça; kaynatılıp kurutulmuş, sobanın üstündeki rafta. Çavdar zamanından beri orada duruyorlar. Kimse ona söylemedi.
Ellerini sabahtan kalan, bir kere kaynatılmış suyla yıkıyor. Kaşıkçıya da yıkatıyor. Çocuğu sedire oturtup ayağını açıyor; kaşıkçı bakıyor, yüzü kül gibi oluyor ve yere oturuyor.
Çocuk çığlık atıyor. Maşa ona sus demiyor. İki başparmağını ayağının üstüne, deliğin iki yanına koyup bastırıyor, sertçe, ve içinden sayıyor. Ne saydığını biliyorum. Annemiz de böyle sayar.
Kanama yavaşlayınca deliği kaynamış suyla yıkıyor; su pencerenin önünde bir tasta soğumuş. Çocuk daha çok bağırıyor. Sonra Maşa parmaklarını ayağın çevresine koyuyor, hafifçe; bir kuşu tutar gibi.
İplikler parmak uçlarından çıkıyor.
Daha önce de gördüm, kendi dizimde. Hâlâ ensemi ürpertiyorlar. İnce ve soluk; bir yabani otu sökünce çıkan beyaz kökler gibi. Deliğe iki yandan giriyorlar, yollarını yoklayarak, yayılıyorlar ve tutuyorlar.
Kaşıkçı haç çıkarıp duvara bakıyor.
Çocuğun çığlığı kesiliyor. Sedirde ağzı açık oturmuş, ayağına, ayağını saran Maşa'nın ellerine bakıyor; çıt çıkarmıyor.
Uzun sürüyor. Annemde olduğundan daha uzun. Maşa sonunda ellerini çektiğinde delik hâlâ orada, ama kapanmış, altı da üstü de. Pembe ve kabarık; sıkıca kapatılmış bir ağız gibi. Üstüne civanperçemi koyup temiz bezlerle sarıyor.
"Kuru tut," diyor. Sesi sakin. Doktor sesi. "Pazara kadar üstüne basma. Ateş yaparsa, kızarıklık bacağına doğru çıkarsa ya da kokarsa geri gel. Hemen. Bekleme."
Kaşıkçı her şeye başını sallıyor. Oğlunu kucaklayıp gidiyor.
Maşa çocuğun oturduğu yere, sedire oturuyor. Yerdeki kana bakıyor ve kalkmıyor.
Raftan bal küpünü indirip bir kaşıkla ona veriyorum.
Bana bakıp gülüyor; arkasında nefes olmayan kısa bir gülüş.
"Önce şeker," diyor.
Yiyor.
Annem hava karardıktan sonra eve geliyor, Maşa da ona her şeyi anlatıyor. Sobanın yanında, dimdik ayakta; rapor veren bir asker gibi. Annem paltosunu çıkarmadan dinliyor. Sonra çöp kovasına gidip içindeki bezlere bakıyor, çevirip kokluyor.
"Kaynattın mı?"
"İki kere."
Annem başını sallıyor. Paltosunu asıyor. Sonra sedire oturup yüzünü ellerine gömüyor.
Ağlamıyor. Sadece öyle oturuyor, birkaç nefes boyunca.
Sonra kalkıp Maşa'ya bir kaşık bal daha yediriyor.
Ertesi sabah kaşıkçı yine kapımızda. Kasketinin içinde iki yumurta var. Bir de kaşık. Yeni, huş ağacından; açık renkli, pürüzsüz, sapı uzun. Sapın kaşığın çukuruyla birleştiği yere küçük bir yaprak oyulmuş.
"Genç şifacıya," diyor. Bunu söylerken Maşa'ya bakmıyor. Anneme bakıyor.
Annem Maşa'ya bakıyor.
Maşa kaşığı alıyor.
Ondan sonra hep önlüğünün cebinde taşıyor. Bazen, kimsenin bakmadığını sandığında, çıkarıp başparmağını o küçük yaprağın üstünde gezdirdiğini görüyorum.
Ondan sonra arkası kesilmiyor.
Değirmenin oradan ateşler içinde küçük bir kız; soba gibi yanıyor. Maşa ona söğüt kabuğu kaynatıyor, bir gece bir gün başında bekliyor. Kendi koluna bir tencere kaynar su dökmüş bir kadın. Maşa koluna bataklık kurudotu koyuyor; bataklığın kıyısında biten o küçük gri ot. Öksüren yaşlı bir adam. Başparmağına olta iğnesi geçmiş bir oğlan.
Hepsine iplik gerekmiyor. Çoğuna sıcak su, temiz bez ve ne yapacağını bilen sakin biri gerekiyor. Maşa sakin olmayı iyi biliyor.
Neyle ödeyebiliyorlarsa onunla ödüyorlar. Yumurta. Bir lahana. Kâğıda sarılı bir tutam tuz. Labada yaprağına sarılmış bir parça domuz yağı. Bazen bir kapik, birinin avucunda ısınmış.
Bir kere, mayısta, ebe Matryona gece yarısı onu almaya geliyor.
Annemin bununla ilgili bir kuralı var. Kaşıkçının oğlunun geldiği hafta koydu, nedenini de söylemiyor. Maşa hava karardıktan sonra tek başına dışarı çıkmaz. Kimseye. Kuzminlere bile.
Babam gidemez. Şafakta efendinin tarlasında olacak. O yüzden Fedya gidiyor.
Artık Fedya nereye giderse Jar da oraya gidiyor.
Bana izin yok. Sobanın üstünde yatıp gidişlerini dinliyorum. Maşa'nın hızlı ayakları. Fedya'nın kocaman ayakları. Bir de dört tane daha; çok yumuşak, orada olduklarını bilmesen hiç duymayacağın kadar. Sonra Matryona, konuşa konuşa, sokak boyunca, karanlık onu yutana kadar.
Şafakta dönüyorlar.
Maşa'nın yüzü yorgunluktan gri. Fedya onun çantasını taşıyor, omzunda da yarım çuval un var. Jar dizinin dibinde tırıs gidiyor; sırtından ince bir duman ipi sabaha doğru yükseliyor.
O öğleden sonra, herkes dışarıdayken, sobanın üstünde Maşa bana anlatıyor.
Değirmencinin karısıymış. Dördüncüsü. Ters gelmiş, önce ayakları, bütün gece de sürmüş. Bebeği Matryona çevirmiş. Baştan sona konuşmuş. Değirmencinin karısıyla, bebekle, azizlerle, kediyle. Matryona konuşmadan duramaz. Bunu herkes bilir. Büyükanneme göre yaştan. Kuyunun başındaki yaşlı kadınlara göre ağzı açık doğmuş. Maşa da bana bir kere, ben cevap veremeyecek kadar küçükken, çok büyü yapmanın insanı tuhaflaştırdığını söylemişti. Bence en yakın olan Maşa.
"Sonra çıktı," diyor Maşa, "ama kan durmadı."
Dümdüz bir sesle söylüyor. Bekliyorum.
"Matryona bana baktı. Ben de düşündüm ki annem burada değil. Annem derenin karşısında. Ben varım." Ellerine bakıyor. "Annem sen doğduğunda ne yaptıysa onu yaptım. Civanperçemi. Sonra iplikler. Çok. Durana kadar."
"Durdu ama."
"Durdu." Uzun bir nefes veriyor. "Oğlan. Adını Grişa koyuyorlar."
Değirmenci unla ödüyor. Bir de gümüş parayla. Yirmi kapik, üstünde Çar'ın kartalı.
O akşam tahtayı Maşa kendisi kaldırıyor, hepimiz izlerken. Parayı çömleğe koyuyor. Sonra tahtayı yerine indirip ayağıyla bastırarak düzlüyor; babamızın yaptığı gibi.
Haziranda, güzden beri ilk defa, çömlek eskisinden büyük.
Annem Maşa'nın eve getirdiklerini her hafta sayıyor ve bu konuda hiçbir şey söylemiyor. Ama her çağrıdan sonra, Maşa içeri girince, annem onun yüzüne bakıyor. Dikkatle, pencereden gelen ışıkta; bir kesiğe, iltihaplanıyor mu diye baktığı gibi.
Sonra balı masaya koyuyor.
Baharda Fedya on iki yaşına giriyor.
On iki, Gavrila'nın dersinin yaşı. Her cumartesi akşamı, kışın lonca binasında, yazın avluda, Gavrila bir gün avcı olmak isteyen köy oğlanlarına ders veriyor. Düğümler. İzler. Mızrakla nasıl durulur, kolunu kırmadan nasıl düşülür. Bir ine yaklaşmadan önce rüzgâr hangi yönden esmeli. Her canavar bir sorudur, diyor. Sorunun ne olduğunu bul.
Fedya o derse yıllardır gidiyor; arka odanın üstündeki tavan arasından, Gavrila'nın onu duymamış gibi yaptığı yerden. Şimdi öbürleriyle birlikte sırada duruyor. En küçükleri o. İlk cumartesi büyük oğlanlar bununla dalga geçti.
Sonra Jar gelip sıranın ucuna yattı ve dalga geçen kalmadı.
Jar artık Fedya'nın beline geliyor. Kürkü koyulaşmış, ertesi sabahki ateşin grisi; her yanı bacak. Yürürken arkasında otlar soluyor, sonra yavaş yavaş eski haline dönüyor; kırağıdan sonra otların yaptığı gibi. Hâlâ sadece Fedya'nın elinden yiyor. Fedya başını sallarsa bizim de dokunmamıza izin veriyor.
Dersi odun yığınının üstünden izliyorum.
Gavrila beni görmemiş gibi yapıyor; tavan arasında bizi duymamış gibi yaptığı gibi.
Haziranın sonunda yaban domuzları ormandan çıkıyor.
Suç demir yolun. Herkes öyle diyor. Hattı yaparken Daire ormanın içinden hat için bir yol açtı, kilisenin boyundan geniş; kestiklerini de yaktı. Domuzlar eskiden bataklığın arkasındaki sık ormanda yaşardı. Şimdi o ormanın ortasından uzun, açık bir yarık geçiyor; taze ot ve genç huşlarla dolu. Domuzlar da orada sokakta yürür gibi yürüyor. Sokağın sonunda da bizim yulaf var.
İlk gece Kuzminlerin şeridinin yarısını götürüyorlar. İkinci gece değirmencininkini. Yemekten çok sürüyorlar. Sabah körpe yulaflar uzun kara sıralar halinde sökülmüş; sanki biri tarlanın üstünden küreklerden yapılmış bir tırmıkla geçmiş.
Demir yeleli domuzlar. Kıllarını ağaç gövdelerinde görmüştüm, geçen yaz, ormanda Gavrila'yla. Sert, pas kırmızısı kıllar; eski tel parçaları gibi.
Üçüncü sabah Kirill Amca'yla yaşlılardan ikisi kasketleri ellerinde loncaya gidiyor.
Bu, loncanın işi. Bunu da herkes bilir. Ormandan bir şey çıkınca lonca peşinden ormana girer.
Gavrila beş adam alıyor. Timofey, kılıcıyla. Nehrin aşağısından o iki adam, eski tüfekleriyle. Loncadan iki kişi, mızraklarla. Mızrakların uçları babamın işi, üstlerine onun ısırık işaretleri kazınmış; geniş ve ağır, bıçağın altında sapı enine kesen bir demir çubuk var. Rogatina diyorlar bunlara. Ayı mızrağı. Çubuk, hayvan mızrak içinden geçmişken bile sapın üstünden koşup sana ulaşamasın diye.
Bir de Fedya'yı alıyor.
Dövüşsün diye değil. Fedya köyde herkesten iyi tırmanır, yulaf tarlasının orman tarafındaki ucunda da büyük bir huş var. Birinin elinde boruyla oraya çıkıp geldiklerini haber vermesi lazım.
"Ağaca çıkacaksın," diyor Gavrila. "Ve ağaçta kalacaksın. Ne olursa olsun. Ayaklarını yerde görürsem seni o ağaca bağlarım."
"Ya Jar?"
Gavrila kurda bakıyor; lonca kapısının önüne boylu boyunca uzanmış, çenesi patilerinin üstünde.
"Sen nereye gidersen o da oraya gidiyor. Biliyorum." İç çekiyor. "Ağacın altında dursun o zaman. İkiniz de orada. İkinizi de başka hiçbir yerde görmek istemiyorum."
Gün batarken lonca avlusundan yola çıkıyorlar. Köyün yarısı izlemeye geliyor. Ben de geliyorum, büyükannemin elinden tutarak.
Gavrila orman için giyinmiş bile. Siyah eldivenleri elinde, ormana her girişinde taktıkları; ayağında da o eski, yağlı çizmeler. Kendimi bildim bileli onları üstünde görüyorum. Bu gece ilk defa üstlerinde ne olduğunu görecek kadar yakınım.
Her eldivenin sırtında, deriye dikilmiş, başparmağımın tırnağından büyük olmayan gri metalden küçük bir plaka var; üstüne işaretler kazınmış. Babamın işaretleri değil. Babamınkileri tanırım. Bunlar daha küçük, daha eski, daha sık. Bir kayışı sıkmak için bir ayağını su teknesinin kenarına koyduğunda çizmesinin tabanını görüyorum. Sıra sıra küçük demir kabaralar; her kabaranın başında da bir işaret.
"O eldivenlerle tüfeğin titremiyor," diye fısıldıyor Fedya bana. Artık derste. Her şeyi biliyor. "Nefes alırken titremiyor. Korkunca titremiyor. Dosdoğru üstüne gelirken bile. Çizmeler de kaymıyor. Buz, çamur, ıslak ot. Hiçbir şeyde."
"Nereden almış?"
"Şehirden. Yıllar önce. Hâlâ para için ormanın derinlerine girdiği zamanlarda."
Annem kalabalığın arkasında duruyor, şalına sıkı sıkı sarınmış. Eldivenlere bakıyor.
Gitmeden önce Gavrila kemerindeki keseden teneke bir kutu çıkarıyor. İçinden nehrin aşağısından gelen adamların her birine iki küçük kâğıt paket veriyor. Parmağım boyundalar, iki uçları kahverengi balmumuyla mühürlenmiş, balmumuna da minicik bir işaret basılmış.
"Tava barutu," diyor Gavrila. Çakmak taşının yanındaki küçük çukura, kıvılcımın düştüğü yere parmağıyla vuruyor. "Düz baruta çiğ işler, sonra tüfeğin ateş almaz. Bunlara işlemez. Yağmur da işlemez. Ama lazım olunca açacaksın, daha önce değil. Bunların her biri tüfeğinden pahalı."
Yaşça büyük olan elindeki paketlere bakıyor. Sonra paltosunun içine kaldırıyor; büyükannemin bir parayı kaldırması gibi.
Avcılar avludan çıkıp gözden kaybolana kadar ellerinin sırtındaki o küçük gri plakaları izliyorum.
Bir adamın ellerini sabit tutan bir eldiven. Buzda tutunan bir taban. Nasıl, bilmiyorum. Rün bir sözdür, der babam. Bir eldiven ne söz verir, o sözü nasıl tutar, bilmiyorum.
O gece sobanın üstünde Fedya'nın yeri boş. Annem tek kelime etmiyor. Fedya ona söylediğinden beri tek kelime etmedi.
Huşun tepesinden Fedya avcıları görebiliyordu; yulaf tarlasının kenarında, ormanın dibindeki uzun otların içinde yatıyorlardı. Rüzgâr tarladan onlara doğru esiyordu, onlardan tarlaya değil.
Yılın en kısa gecelerinden biriydi. Gökyüzü hiç tam kararmadı. Koyu bir gri-mavide kaldı; bataklığın üstünde, alçakta beyaz bir ay vardı ve o ışıkta körpe yulaflar suya benziyordu.
Fedya huşun üstünde oturuyordu, inek boynuzundan boru kucağında. Bacakları bir saat önce uyuşmuştu. Kıpırdatmadı.
Domuzlar gece yarısından sonra geldi.
Önce kokularını aldı. Ekşi, ağır bir şey; ıslak demir gibi. Sonra seslerini duydu. Kimin duyduğuna aldırmadan uzun ekinlerin arasında yürüyen bir kalabalığın sesi gibi. Sonra gördü; yarık boyunca ormandan çıkıyorlardı, uzun, karanlık bir sıra halinde. Bir düzine. Daha fazla. Küçükler ortada. En önde de büyük bir tane. Öbürlerinden çok daha büyük. Sırtı boyunca, başından kuyruğuna kadar yelesi dimdik duruyordu; ay ışığında donuk bir kırmızıyla parlıyordu, bir sıra paslı çivi gibi.
Fedya boruyu öttürdü.
Köpekler daldı. Domuzlar dağılıp tarlaya saçıldı, ciyaklayarak. Gençlerden biri yulafların içinden dosdoğru avcıların üstüne geldi, gürültüden çıldırmış halde. Gavrila onu karşılamak için uzun otların içinde ayağa kalktı. Tüfek elinde kıpırdamadı. Nefes alırken kıpırdamadı. Domuz on adım ötedeyken ve gelirken de kıpırdamadı. Ateş etti; bir kere, iki kere. Domuz yıkıldı ve bir daha kalkmadı.
Büyük olan kaçmadı.
Yulafların ortasında başı önünde durdu ve dönüp gürültüye baktı. Sonra geldi. Önce hızlı değil. Sonra hızlı.
Nehrin aşağısından gelen yaşlı adam onu nişangâhına almıştı. Fedya akşam karanlığında onun tavaya kendi barutluğundan barut koyduğunu görmüştü; Gavrila'nın mumlu paketleri hâlâ paltosunun içindeydi. Tetiği çekti. Çakmak taşı vurdu, kıvılcım çıktı ve hiçbir şey olmadı. Tavadaki baruta çiğ işlemişti.
Küfredip bir daha çekti. Hiçbir şey.
Gavrila üç adım ötedeydi, iki namlusu da boş. Tüfeğini doldurmadı. Öbür adamın tüfeğine baktı. Çakmak taşının yanındaki, içi ıslak barut dolu küçük tavaya.
Barut ateş aldı.
Bir tıslama ve bir parlamayla tutuştu; tüfek adamın elinde öyle ansızın patladı ki az kalsın düşürüyordu. Kurşun domuzun sırtına, yukarıdan vurdu, yeleye çarptı ve ıslık çalarak karanlığa sekti; donmuş bir göletten seken taş gibi.
Domuz yavaşlamadı bile.
Timofey kılıcıyla önüne çıktı. Bir kere vurdu; alçaktan, yelenin altından, derinin sadece deri olduğu yerden. Babasının rünleri ısırdı. Kılıç derine girdi, kan ay ışığında simsiyah çıktı. Sonra domuz ona çarptı; Timofey havaya kalkıp yulafların içine sırtüstü düştü, kılıç da başka bir yere gitti.
Bir köpek domuzun boğazına atıldı. Domuz başını savurdu; köpek yana uçtu ve düştüğü yerde kaldı, bağırarak.
Sonra domuz yerdeki Timofey'e geri döndü.
Huşun altından bir şey fırladı; alçaktan, hızlı, sırtından dumanlar boşalarak.
"Jar!" diye bağırdı Fedya, ağacın tepesinden. "Jar, hayır!"
Jar başa saldırmadı. Arka bacağa saldırdı, kül kurtlarının sığına saldırdığı gibi, ve dişlerini toynağın üstüne geçirdi. Tuttuğu yerde kıllar tüttü, deri kararıp kabardı. Domuz haykırıp ona doğru döndü. Onu yulafların içinde sürükledi, döne döne, dişlerini ona yetiştirmeye çalışarak. Bir kere dişi omzunu boydan boya yardı; Jar ciyakladı ve bırakmadı.
Fedya huştan öyle hızlı indi ki iki avucunun da derisi soyuldu, ve koştu.
Gavrila harekete geçmişti bile. Ne atacak kurşunu vardı, ne mızrağı, ne zamanı. Tüfeği yere attı.
Yulaflar ezilmiş ve çiğden sırılsıklam olmuştu; sabun gibi kaygandı. Nehrin aşağısından gelen ikinci adam sadece arkasını dönerken iki kere düşmüştü. Gavrila kaymadı. Çizmeleri ıslak toprağa basıp tutundu, her adımda; her biri oraya çivilenmiş gibi. Domuz Jar'ın peşinde dönerken yanından sokuldu; üç adım öteye, gözünün içine bakacak kadar yakına.
Küçük bir göz. Kızıl kahve, ıslak, öfkeden kudurmuş.
Sıcaklığını nerede sakladığını bul. Fedya bunu bahardan beri her cumartesi Gavrila'nın ağzından duyuyordu.
Gavrila elini kaldırdı, parmakları açık, ve o göze baktı.
Domuzun gözü bembeyaz oldu. Bir anda; kızgın tavaya düşen yumurtanın akı gibi.
Domuz çığlık attı. Korkunç bir sesti; o kadar büyük bir şey için fazla tiz. Jar bırakıp yulafların içine yuvarlandı. Domuz başını savura savura, o yanı kör, koşmaya başladı. Timofey'e doğru değil. Gavrila'ya doğru değil. Tarlanın ortasından kurda koşan Fedya'ya doğru da değil. Dümdüz ileri.
Dümdüz, loncadan gelen adamın mızrağının üstüne.
Adam mızrağı yere dayamış, ayağını ucuna basmıştı; Gavrila'nın onlara öğrettiği gibi. Demir çubuk takıldı. Sap eğildi ve dayandı. Gerisini ısırık rünleri halletti.
Domuz yavaşça devrildi, bir ağacın devrilmesi gibi; yulafların içine yattı, tekmeledi ve durdu.
Bir an kimse kıpırdamadı.
Fedya tarlanın ortasında dizlerinin üstündeydi; iki kolu Jar'ın boynunda, kurdun omzundan akan kan gömleğinin önünü kaplamış.
Gavrila arkasını döndü.
"Ben sana in dedim mi?"
Bu onun sesi değildi. Onun sesinden yüksekti, inceydi; içinden bir şey yırtılır gibi çıkıyordu.
"Dedim mi? Sana in dedim mi? Çık o ağaca! Çık, yoksa seni oraya ben çıkarırım!"
Fedya kıpırdamadı. Kolları Jar'ın boynunda, diz çökmüş, yukarı, ona bakıyordu.
Gavrila bitirmemişti. Nehrin aşağısından gelen adama döndü, tüfeğe, ıslak baruta. Adamın aptal olduğunu, babasının da aptal olduğunu, üstüne domuz gelirken o paketleri bir daha saklarsa gidip domuzlarla dişleriyle dövüşebileceğini bağırdı. Tüfeği tekmeleyip otların üstünde savurdu. Huşun gövdesine yumruğunu vurdu; öyle sert vurdu ki yapraklar tepeye kadar titredi.
Yüzü kıpkırmızıydı. Ay ışığında gözleri bir an kızıl parladı; üflediğin bir kor gibi.
Kimse karşılık vermedi. Nehrin aşağısından gelen adam bile.
Timofey yulafların içinden kalktı; yavaşça, kaburgalarını tutarak. Gelip Fedya'nın yanında durdu.
"Bırak," dedi. "Biraz kendi haline bırak onu, Fedya."
Gavrila yumrukları sıkılı, soluk soluğa orada durdu. Sonra gidip yulafların içindeki köpeğin yanına diz çöktü. Ellerini üstüne koydu, çok yavaşça.
Elleri titriyordu.
Sabah lonca avlusunda yerde iki ölü domuz var, çevrelerinde de bir kalabalık.
Genç olan sadece bir domuz. Büyük, çirkin, kıllı bir domuz.
Büyük olan öyle değil.
Bir arabadan uzun. Dişleri ağzından bir çift orak gibi yukarı kıvrılıyor; sarı, çatlaklarında hâlâ toprak var. Yelesi sırtı boyunca uzanıyor, bir el yüksekliğinde, sert, kızıl kahve. Dokununca eğilmiyor. Soğuk ve sert; telden yapılmış bir fırça gibi. Elimi çekince parmaklarımda kırmızılık kalıyor.
Pas.
Canlı bir şeyin kılında demir. Çiğde paslanacak kadar çok.
Bir domuz bunun için demiri nereden bulur, bilmiyorum. Kanından alıp kılına nasıl taşır, onu da bilmiyorum. Bunu öbürlerinin yanına, henüz açıklayamadığım şeylerin durduğu rafa koyuyorum.
Gözlerinden biri kahverengi. Öbürü baştan sona bembeyaz; haşlanmış yumurta gibi.
Köpek yaşıyor. Köpek barınağında yatıyor, böğründe Maşa'nın iplikleri; çünkü Maşa şafakta bezleriyle geldi ve kimse ona gelme demedi. Jar barınağın kapısının önünde yatmış, onu izliyor. Omzunda uzun bir yarık var, aynı ipliklerle dikilmiş. Dikişlerin olduğu yerden hâlâ biraz duman çıkıyor.
Domuzların başındaki insanlar dönüp dönüp ona bakıyor. Duymuşlar. Herkes duymuş. Kurt büyük olanın dişlerinin altına girmiş.
Kalabalığın arkasında konaktan bir oğlan var. O kırmızı kulaklı olan. Uzun süre Jar'a bakıyor. Sonra koşarak derenin karşısına dönüyor.
Fedya odun yığınının üstünde oturuyor; elleri de bezlerle sarılı.
"Yanına bile yaklaşmadı," diyor. "Üç adım. Sadece elini uzattı, böyle." Parmaklarını odun yığınına doğru savuruyor. "Tek seferde. Tükürür gibi."
Ellerime bakıyorum.
Onu koyduğun yerde tutmak, diye düşünüyorum. Söylemiyorum.
Sonra duruyor.
"Bana bağırdı," diyor.
"Ağaçtan indin."
"Jar için. Jar için indim." Fedya lonca kapısına bakıyor. "O değildi ama. Daha önce de bağırdı bana. Kaç kere." Kaşlarını çatıyor. "Gözleriydi. Beni görmüyormuş gibi. Sanki domuz benmişim gibi." Elindeki bezi çekiştiriyor. "Bütün gece öyleydi. Yere kan damlatıyor diye Timofey'e bağırdı."
Gavrila lonca kapısından çıkıyor. Yüzü gri; uykusuz kalmış bir yüzün olduğu gibi. Odun yığınının üstünde Fedya'yı görüyor, duruyor ve ona bakıyor. Sonra iki eliyle yüzünü ovuşturuyor, sertçe, ve içeri dönüyor.
Odun yığınının üstünde Fedya'nın yanına oturuyorum ve bir şey demiyorum.
Ne olduğunu biliyorum. Bir adı yok bende. Ama hissettim. Çayırda, karşımda bir askerle. Geçitteki buzun üstünde, ellerim beyaza yatmışken. Ensemde iki parmak, çok sakin.
Benimki soğuk geliyor. Gavrila'nınki sıcak geldi.
O akşam Gavrila bizim demirhaneye geliyor.
Kapı ağzında duruyor. Kapıya büyük geliyor. Hep öyle. Sonra elini Fedya'ya uzatıyor. Avucunda bir diş var. Domuzun büyük dişlerinden biri, kazınıp temizlenmiş.
Fedya dişi alıyor. Bir hafta yastığının altında onunla uyuyor.
Temmuzda ot biçme zamanı yine geliyor.
Geçen yılın aynısı. Önce efendinin çayırları, haftanın dört günü; erkekler sıra halinde, tırpanlar işliyor. Sonra ormanın dibindeki kendi cılız şeridimiz. Otun içinde aynı kuzukulağı. Öğleden sonra aynı tren, camların ardında aynı yüzler.
Yalnız babam artık sıraların sonunda durup elini böğrüne koymuyor. Ben de ot atacak kadar büyüdüm. Uzağa değil. Ama yukarıya.
Üçüncü gün tarlanın kenarından atlı bir adam geliyor; çizgili kulübedeki bekçi de atının yanında yürüyor.
Üstünde pirinç düğmeli koyu yeşil bir palto var. Daire adamı. Kazıcılardan değil. Çizmeleri bir kazıcıya göre fazla temiz; omzunda deri bir çanta, gözünde de başını çevirdikçe parlayan bir gözlük var. Bekçi eliyle şeritleri gösteriyor, sonra bizi.
Adam atından inip biçilmiş otların üstünden bize doğru yürüyor. Babamın önünde duruyor.
"Demirci sen misin?"
Babam tırpanını yere bırakıyor. "Evet."
"Dolgu yol için otuz levha. Üstünde pas işareti olanlar." Adam çantasından bir şey çıkarıyor. Bir levha; gri, pul pul dökülüyor, iki yerinden öyle yenmiş ki deliklerinden gökyüzü görünüyor. "Bu bizimkilerden. Hattın kuru ucundan. On sekiz aydır toprakta." Geri koyuyor. "Seninkiler iki yıldır bataklıkta, gelip geçen her trenin altında. Elimde lamba ve çekiçle gidip baktım. Hiçbirinde zerre kadar pas bulamadım."
Babam adamın ellerine bakıyor. Yumuşak eller; bir parmağında mürekkep var.
"İşaret ne kadar dayanır?" diyor adam.
"Söz verdiğim kadar."
Adam bir an ona bakıyor. Sonra yeşil kapaklı küçük bir defterle bir kurşunkalem çıkarıyor.
"Adın?"
Kâhya tam o sırada geliyor.
Derenin karşısında, efendinin çayırındaydı. Biri koşup haber vermiş olmalı. Tarlanın kenarından atını tırısa kaldırmış geliyor, dizginleri çekiyor ve atın üstünden Daire adamına gülümsüyor. Birinci türden gülümseme.
"İyi günler efendim. Yardımcı olabilir miyim? Demirci efendinin adamıdır. Her iş konaktan geçer."
"Öyle duydum," diyor Daire adamı. Başını defterinden kaldırmıyor. "Bahara kadarmış, diyorlar." Yazıyor. "Adın?" diyor yine, babama.
Babam söylüyor. Hepsini. Adını, babasının adını, köyü.
Daire adamı yazıyor, defteri kapatıp çantasına geri koyuyor. Kâhyaya başıyla selam veriyor. Babama da. Sonra atına binip hat boyunca bataklığa doğru uzaklaşıyor; bekçi de yanında koşar adım gidiyor.
Kâhya arkasından bakıyor. Sonra babama bakıyor.
Bir şey demiyor. Atını çevirip efendinin otuna dönüyor.
Babam tırpanını alıyor.
Bütün öğleden sonra biçiyor. Sıra sıra; durmuyor, başını kaldırmıyor. Ama her sıranın sonunda, dönmeden önce, tarlanın öbür ucuna, demir yola doğru bakıyor.
O gece tarlada, yeşil gökyüzünün altında büyükannem mırıldanıyor. Babam ona katılmıyor. Sırtüstü yatıyor; elleri başının altında, gözleri açık.
Otların içinde yatıp defterleri düşünüyorum.
Ben doğduğumda İvan Peder beni Tanrı'nın defterine yazdı, kâhya da efendininkine. İki defter. Annem, ben daha dünyada yokken de efendinin defterindeydi.
Şimdi babam üçüncü bir defterde. Küçük bir defter, yeşil kapaklı.
Ekim başında, Pokrov'dan, yani yaşlı kadınların ilk kar o gün yağmalı dediği bayramdan sonra, kâhya Jar'ı istiyor.
Güzel bir gün. Kardan eser yok. Lonca avlusunun çevresindeki huşlar sararmış; rüzgâr her estiğinde yapraklar dökülüyor, Jar da barınağın kapısının önünde yaprakların içine yatmış, düşüşlerini izliyor.
Artık neredeyse büyümüş. Uzun ve ince; bacakları uzun, başı uzun ve dar. Omzunda, dişin girdiği yerde soluk bir çizgi var; üstünde tüy çıkmıyor. Hâlâ tütüyor. Sakin bir günde sadece ince bir iplik. Yaprakların içine yatınca altındaki yapraklar grileşip kenarlarından kıvrılıyor.
Kâhya iki iri adamıyla geliyor, bir de yeni biriyle. Zayıf bir adam; omzunda kangal yapılmış uzun bir kırbaç, elinde ucuna ip ilmek bağlanmış bir sırık. Köpek kokuyor. Bir sürü köpek. Efendinin avcıbaşısı; konağın arkasındaki köpek barınaklarından.
Fedya avluda. Ben de. Gavrila lonca kapısından çıkıyor, ağır ağır, ve basamakta duruyor.
"Efendinin kurdu," diyor kâhya. "Konuştuğumuz gibi."
"Demek demir yelenin altına giren bu," diyor avcıbaşı.
Jar'a bakıyor. Jar da ona. Sırtındaki duman biraz koyulaşıyor.
Avcıbaşı işini biliyor. Belli. Acele etmiyor. Avluyu eğilerek, yavaş yavaş geçiyor; alçak sesle bir şeyler söylüyor, sırık önünde. Yeterince yaklaşınca ilmeği Jar'ın başına geçiriyor, tertemiz bir hareketle, ve çekiyor.
Jar yere yapışıyor.
Üstünden kalın, gri bir perde gibi duman kalkıyor. Altındaki yapraklar kararıyor. Bir kere kıvranıyor, sertçe, oltadaki balık gibi, ve dişlerini sırığa geçiriyor. Dişlerinin değdiği yerde tahta da tütmeye başlıyor. Avcıbaşı çekiyor. Jar da geri çekiyor; ayakları yaprakların içinde, gözleri kızarmış, içinden hırlama olmayan bir ses geliyor. Ondan daha alçak. Gece vakti açılan bir soba kapağı gibi.
İp yanıp kopuyor.
İpin ucu yere değmeden Jar avlunun öbür ucunda. Avcıbaşına saldırmıyor. Fedya'ya gidiyor. Fedya'nın bacaklarına sımsıkı yaslanıp yüzünü avluya dönüyor; sırtı tütüyor, bütün tüyleri dikilmiş.
Fedya elini onun ensesine koyuyor.
Eli titriyor. Odun yığınının üstünden görüyorum. Ama nefes alıyor, veriyor, yavaş yavaş; kışın öğrendiği gibi. Yüzündeki ifade siliniyor. Omuzları iniyor.
Bir süre sonra Jar'ın sırtındaki duman inceliyor.
Avcıbaşı ipinin ucuna bakıyor. Kararıp kıvrılmış; yanmış bir fitil gibi.
"Çocuğun elinden yiyor," diyor Gavrila basamaktan. "Başka kimsenin değil. Kışın efendinizin adamına söylemiştim bunu."
Avcıbaşı ipten geriye kalanı sarıyor. Gavrila'ya bakmıyor. Kâhyaya bakıyor.
"Ben bunu efendinin köpeklerinin arasına sokmam. Çocuk olmadan olmaz. Efendinin ne kadar av köpeği varsa hepsini öldürür." Yaprakların üstüne tükürüyor. "Ya da onlar bunu öldürür."
Kâhya uzun uzun Fedya'ya bakıyor; demirhaneye baktığı gibi. Kömüre, hurdaya, boş tezgâha baktığı gibi. Bir şeyin hesabını yapıyor. Hesap yaptığını görebiliyorum.
"O zaman çocuk da gelir," diyor.
Fedya'nın yüzü bembeyaz oluyor.
"Çocuk benim öğrencim," diyor Gavrila. Sesi dümdüz. "Hem her kış kurtlar gelince efendinin loncaya ihtiyacı oluyor. Sorun kendisine; çocuklarımı alırsa kurtların peşine kim gidecek?"
Kâhya cevap vermiyor. Gözleri Fedya'dan Jar'a, kararmış yapraklara, yanık ipe gidiyor.
Baharda kâğıt gelecek. Ondan sonra neyin hâlâ efendinin olacağını, neyin olmayacağını konakta kimse bilmiyor. Kâhya bile.
"Burada kalıyor," diyor sonunda. "Şimdilik."
Defterini çıkarıp içine bir şey yazıyor.
"Bu efendinin kurdu," diyor defteri yerine koyarken. "Efendi onu ava istediğinde konağa gelir. Çocukla ya da çocuksuz."
Gidiyorlar. En son avcıbaşı çıkıyor; sırık omzunda, ucundan yanık ip sarkıyor.
Fedya yaprakların içine oturuveriyor, birdenbire; biri iplerini kesmiş gibi. Jar yanına uzanıp uzun başını Fedya'nın dizlerine koyuyor.
Fedya iki koluyla boynuna sarılıyor ve bırakmıyor.
Bu yıl kar ekim sonunda geliyor; erken ve derin. Aralığa gelindiğinde kar yığınları pencerelere kadar çıkmış.
Bugün altı yaşındayım.
Maşa on beş yaşında. Artık annem kadar uzun; bazı günler sobanın başında, arkadan, hangisi olduğunu ayırt edemiyorum. Fedya on iki. Sesinin çatallanması bitti. Artık kalın bir sesi var, yüzüne göre fazla kalın; ondan nefret etmeyi de bıraktı. Köpeklere o sesle emir veriyor.
O halde durum raporu. Epey oldu.
Tarih: aralık, kar pencerelere kadar. Yaş: altı. Boy: büyükannem ayaktayken göğsüne kadar. Ayaklar: Fedya'nın eski keçe çizmeleri, burunlarında saman yok. Yenler: kollarımın yarısında. Büyükannem kıvrımlarını iki kere açtı; açacak kıvrım kalmadı. Konuşma: akıcı, R hariç. Fedya hâlâ her sabah deniyor. Menzil: iyi bir günde altı adım. Erişim: parmak uçlarımda yükselince bizim kapının mandalı. Personel: iki ebeveyn, bir büyükanne, bir abla, bir ağabey. Göremeyen bir arkadaş, bir de bizim olmayan bir kurt. Hepsi hayatta.
Hâlâ yazmaya değer.
En güzeli mandal. Koca bir yıl o kapının önünde, benden uzun biri gelsin diye bekledim. Şimdi kendim açıyorum.
Büyükannem balıklı börek yapıyor.
Maşa bana ballı kurabiye veriyor. Gerçeğinden; Noel'den önce köyden geçen seyyar satıcı kadından. Kahverengi ve parlak, at biçiminde, sırtına desen basılmış. Maşa kendi parasıyla almış.
Yiyemiyorum. Hemen değil. Pencerenin yanındaki rafa koyup ona bakıyorum.
Fedya bana bir diş veriyor.
"Bu sefer gerçek," diyor. "Jar'ın. Yazın düştü. Süt dişi." Biraz kızarmış. "Senin için sakladım."
Küçük, sivri ve gri; kül rengi. Avucuma alınca sıcak. Elimden daha sıcak.
Öbürünün yanına koyuyorum. Geçen yılın köpek dişinin. İkisini de saklıyorum.
Sonra babam beni demirhaneye götürüyor.
Kapı pervazı soğuk. Tahtanın çatlaklarına kar dolmuş. Sırtım dimdik, beni pervaza dayıyor, bıçağını geçen yıl yaptığı gibi başımın üstüne yatay koyuyor ve çentiği açıyor.
Sonra ben de göreyim diye geri çekiliyor.
Geçen yılın çentiği orada. Üstünde de bu yılınki. Üç parmak yukarıda. Neredeyse daha fazla.
İkisinin de altında, dibe yakın, o iki kısa çentik; eski, kararmış.
Babam elini başıma koyuyor, şapka gibi.
"Altı," diyor.
Rodya öğleden sonra geliyor. Ulyana onu kapıya kadar getiriyor, geçen yılki gibi; bebek yüzünden basamağa bırakıp gidiyor, o da geçen yılki gibi. Koltuğunun altında yine bir şey var. Bir çuval parçasına sarılmış bir şey.
Bir çift ağaç kabuğu ayakkabı. Küçük. Benim ayağıma göre.
"Baştan sona yaptığım ilk çift," diyor. "Babam hiçbir yerine dokunmadı. Ucuna bile."
Çevirip bakıyorum. İyiler. Sıkı ve düzgün; şeritler bir üstten bir alttan geçiyor. Sol tekinin topuğuna yakın bir yerde örgü birkaç sıra boyunca bozuluyor, sonra yine düzeliyor. Birinin yanlış yaptığı, bunu parmaklarıyla hissettiği, söküp baştan başladığı bir yer.
Başparmağımı üstünde gezdiriyorum.
"Topuğun orada bir yer var," diyor Rodya. "Biliyorum."
"Ben orayı sevdim."
Bunu bir düşünüyor. Sonra sırıtıyor.
O gece herkes uyuyunca sobanın üstünde yatıp uğultuyu deniyorum.
Sadece biraz. Parmağımın ucunda bir kırağı boncuğu; karanlıkta, kimsenin göremeyeceği yerde. Artık istediğim an geliyor. Geçen kış on yavaş nefes sürüyordu.
Uğultu da büyüdü. Hem de çok. Geçen kış kavanozdaki bir sinekti. Şimdi kavanozu dolduruyor. Bir yıl önce buzun üstünde üç adımlık bir çizgiyi tutamazdım. Bu yıl altı adımlığını tuttum, hem de ucunda hareket eden bir adam varken.
Bedenim buna yetişemedi. Kapı pervazında bu yılın çentiği geçen yılınkinin sadece üç parmak üstünde.
Nedenini bulmak zor değil. Kemik proteinden yapılır. Bizim evde protein, tavuklar yumurtluyorsa pazar günü bir yumurta, Noel'de ve Paskalya'da da et demek. Gerisi ekmek, lapa ve lahana; zaten yılın yarısı oruç. Burada kimse kısa sayılmaz aslında. Herkes olabileceğinden biraz eksik, o kadar.
Geçitten bu yana on ay geçti. Daire adamının babamın adını o küçük yeşil defterine yazmasından bu yana beş ay.
Kâğıda üç ay kaldı.
Şubatta Maslenitsa geliyor.
Tereyağı haftası. Büyük Perhiz'den önceki son hafta; hâlâ tereyağı, yumurta ve süt yenebiliyor, o yüzden herkes yiyor, bütün hafta, yiyebildiği kadar. Her evde krep yapılıyor. Bizim ev sabahtan akşama kızgın tereyağı kokuyor. Büyükannem elinde tavayla sobanın başında durup krepleri çeviriyor; krepler tabağa üst üste yığılıyor, incecik, kızarmış, delik delik. Yığın da hiç yükselmiyor, çünkü Fedya.
Delikanlılar her gece kilisenin arkasındaki yamaca su döküyor, yamaç upuzun bir buz tepesine dönene kadar. Herkes kaymaya gidiyor. Küçükler tahtaların üstünde. Büyük oğlanlar birinin bir ambardan söktüğü kapının üstünde. Kızlar annelerinin tepsilerinde, aşağıya kadar çığlık çığlığa.
Rodya o tepeden hiç kaymamış.
"Duyabiliyorum," diyor tepede, eli omzumda. "Uzun bir ses. Upuzun bir ses."
Kızağımız Fedya'da. Öne o oturuyor. Ben arkasına, Rodya da benim arkama; kollarını belime doluyor.
"Sıkı tutunun," diyor Fedya.
Kayıyoruz.
Çok hızlı. Bu hayatta hiçbir şey bu kadar hızlı olmamıştı. Soğuk yüzüme su gibi çarpıyor. Yamaç beyaz bir çizgi halinde akıp geçiyor; kızak bir tümseğe çarpıp buzdan büsbütün havalanıyor, çatırtıyla yere iniyor, Rodya da kulağımın dibinde çığlık atıyor. Korkudan değil. Öbür türlüsü.
"Rodya!" diye bağırıyorum. "Sıkı tutun! Rodya!"
Tutunuyor.
Aşağıda kara devriliyoruz, üçümüz birden, üst üste. Fedya gülüyor. Ben gülüyorum. Rodya sırtüstü yatıyor; yüzü kar içinde, kolları iki yana açık.
Sonra doğrulup oturuyor.
"Bir daha söyle," diyor.
"Neyi?"
"Adımı."
"Rodya."
Susuyor. Dinliyor; bir şeritteki çizgiyi dinlediği gibi.
"Doğru söyledin," diyor. "Rodya. R'yle." Yüzünü bana çeviriyor. "Bunca zamandır bana Lodya diyordun. Biliyor muydun?"
Biliyordum. Nefret ediyordum. Onun bildiğini bilmiyordum.
"Hiç söylemedin."
"Niye söyleyeyim?" Omuz silkiyor. "Söyleyen sendin."
Ertesi sabah Fedya sınavını yapıyor. Dört yıldır her sabah yapıyor.
"Ryba," diyor. Balık. "Hadi."
"Ryba."
Doğru çıkıyor. R küçük bir motor gibi gürlüyor; tıpkı eski hayatımdaki gibi.
Fedya uzun bir an bana bakıyor.
"Bir daha."
"Ryba."
Sobanın üstünde sırtüstü uzanıp tavana bakıyor.
"Ben şimdi sabahları ne yapacağım?" diyor.
Haftanın son günü Bağışlanma Pazarı. Herkes herkesi dolaşıp önünde eğiliyor, o yıl ne yaptıysa bağışlanmasını istiyor. Sen "Beni bağışla," diyorsun. O da "Tanrı bağışlar," diyor.
Maşa annemin önünde eğiliyor.
"Beni bağışla anne."
Annem ona bakıyor. Sonra elini Maşa'nın başına koyuyor; babamın benim başıma koyduğu gibi.
"Tanrı bağışlar," diyor. "Ben de bağışlarım."
O gece kilisenin arkasındaki tepede, tereyağı haftası bitti diye saman kadını yakıyorlar. Sonra Büyük Perhiz başlıyor; tereyağı bitiyor, krepler bitiyor, geriye yine sadece lahana kalıyor.
Büyük Perhiz'in ikinci haftasında da kasabadaki beyefendi geri geliyor.
Bir pazar günü, ayinden sonra geliyor; atlı bir kızakta, dizlerinde ayı postuyla.
Geçen kış kâhyayla ve zincirli adamlarla tarlalarımızın kenarında at süren beyefendinin ta kendisi. Yakından, sandığımdan yaşlı. Uzun bir kürk, kürk bir kalpak, kısa kesilmiş kır bir sakal. Boynunda, bir zincirin ucunda pirinç bir nişan var; papaz haçı gibi, ama yuvarlak.
Kâhya kızağın yanında at sürüyor. Memur arkada oturuyor, dizlerinde bir kutu.
Herkes çoktan kilisenin önünde. Kimseye söylemek gerekmedi. Bütün köy bir haftadır hangi gün olacağını biliyor.
Fedya'yla babamın arasında, öne yakın duruyorum. Maşa annemle büyükannemin yanında, arkamızda. Rodya arkalarda bir yerde, Osip'le. Onu göremiyorum. Dinlediğini biliyorum.
Ders kitabımda bu nişanlı beyefendiye barış arabulucusu deniyordu. Buralı bir soylu; efendilerle köylülerin arasında dursun, kâğıt adil olsun diye seçilmiş. Ders kitabında o, iyi şeylerden biriydi.
Memur kutuyu açıp bir kâğıt çıkarıyor. Büyük bir kâğıt; kat kat katlanmış, altından bir ipin ucunda kırmızı bir mühür sarkıyor. Arabulucuya veriyor. Arabulucu kâğıdı açıyor, gözlüğünü takıyor ve okuyor.
Uzun uzun okuyor.
Çok kâğıt okumuş insanların yüksek sesle kâğıt okuduğu gibi okuyor. Hızlı, dümdüz, başını kaldırmadan. Efendilerin diliyle. Tahsis. Desyatina. Son sayıma göre erkek canlar. Yukarıdaki tarihten önce kullanımda bulunan araziler. Mülk sahibinin hissesine ayrılan araziler. Nakdî yükümlülükler. Hazine aracılığıyla, anlaşma yoluyla, bedeli ödenerek satın alma.
Her kelimeyi anlıyorum. Sanırım kalabalıkta kâhyadan başka anlayan bir tek ben varım.
Başka kimse kıpırdamıyor. Karın içinde duruyorlar; şapkalar ellerinde, yüzleri yukarı dönük. İki yıl önce, kâğıdın okunduğu gün kilisede durdukları gibi. Var güçleriyle dinliyorlar. Yüzlerinden görüyorum.
Yaşlı Kirill muhtar olarak en önde. Dudakları arabulucunun dudaklarının ardından kıpırdıyor; sanki kelimeleri ağzında tutup sonra bakabilirmiş gibi.
Arabulucu susunca kimse bir şey demiyor.
Sonra Kirill boğazını temizliyor.
"Beyefendi," diyor. "Bizi bağışlayın. Biz cahil insanlarız. Ne diyor bu kâğıt?"
Arabulucu kâhyaya bakıyor.
Onun yerine kâhya söylüyor. Düz sözlerle. Düz sözler daha da beter.
Eski listedeki her cana şu kadar toprak düşüyor. Her tarlada bir şerit. Aşağı yukarı şimdiki şeritlerimiz. Nehrin yanındaki çayır, o iyi olan, otu insanın beline gelen çayır, çizginin efendi tarafında kalıyor. Değirmenin arkasındaki koru da. Derenin yanındaki otlak da. İstersen konaktan kiralayabilirsin. Konağın biçtiği fiyata.
Toprağını satın alana kadar efendiye eskisi gibi ödüyorsun. Can başına on ruble, her yıl.
Satın almak istersen alabilirsin. Beşte biri efendiye, nakit, hemen. Gerisini senin yerine Hazine ödüyor. Sen de Hazine'ye geri ödüyorsun. Her yıl. Kırk dokuz yıl boyunca.
Kuyunun başındaki yaşlı kadınlar geçen kış söylemişti. Efendi nehrin yanındaki iyi çayırı kendine alıkoyacak, bize kumluğu verecek.
Arkalardan biri, "Peki Çar'ın toprağı nerede?" diyor.
Kimse cevap vermiyor. Arabulucu gözlüğünü katlıyor.
"Köy, tüzük belgesine işaretini koyacak," diyor. "Okunduğu ve anlaşıldığı belli olsun diye."
Kirill kâğıda bakıyor. Memurun ona uzattığı kaleme bakıyor. Yere bakıyor, her zamanki gibi.
"Peki köy işaretini koymazsa?" diyor.
"O zaman belge onsuz da geçerli olur." Arabulucu bunu yumuşak bir sesle söylüyor. "Kanun bu dede. İşaretin senin kendi iyiliğin için. Sonradan kimse size okunmadı diyemesin diye."
Kirill kalemi alıyor. Daha önce hiç görmediği bir kaşığı tutar gibi tutuyor. Sonra memurun kutusunun üstündeki kâğıda eğilip bir haç çiziyor. Yavaş yavaş. İki çizgi.
Sonra memur kalemi sıradaki adama veriyor.
Bir şey daha var.
Arabulucu onu ikinci, daha kısa bir kâğıttan okuyor. Konağın hizmetkârları. Ahırların arkasında yaşayanlar; yemek pişiren, temizlik yapan, yük taşıyan, araba sürenler. Bugünden itibaren özgürler. Artık ne onlar konağa bağlı ne konak onlara. İstedikleri yere gidebilirler.
Toprak hakkında tek kelime yok.
Konağın hizmetkârları bir arada, kenarda, mezarlık duvarının dibinde duruyor. Üç aile. Aşçı. Kırmızı kulaklı oğlan.
Bir de Yefim.
Hâlâ geçen kışkinden zayıf. Karısı yanında. Küçük kız kucağında, bir şala sarılmış; ayakları şalın altından dışarı çıkmış. Ayaklarında artık paçavra yok.
Ağaç kabuğu ayakkabı giymiş. Küçük. Yeni.
O örgüyü tanıyorum. Ellerim o şeritlerle aynı suya girdi.
Yefim arabulucuya bakmıyor. Ayaklarının önündeki yere bakıyor. Kirill gibi. Kâğıt bitince başını kaldırıyor.
Dosdoğru babama bakıyor.
Yanımda babamın kıpırtısız kaldığını hissediyorum. Kızgın değil. Sadece kıpırtısız. Karanlıkta bir şey duymuş bir köpek gibi.
Karın iki ucundan birbirlerine bakıyorlar. Kimse kıpırdamıyor. Yanımda Fedya'nın nefes almadığını hissediyorum.
Gözlerini önce Yefim kaçırıyor.
Küçük kızı kucağında düzeltiyor, dönüyor ve gidiyor. Bizim önümüzden değil. Öbür yandan. Mezarlık duvarı boyunca, değirmene doğru, uzun yoldan. Karısı arkasından gidiyor, öbür hizmetkârlar da onun arkasından, tek sıra; cenaze çıkmış bir evden çıkar gibi.
Babam köşeye varana kadar arkasından bakıyor.
Sonra şapkasını başına geri koyuyor.
O gece büyükannem çömleği sayıyor.
Masaya döküyor, iki güz önce yaptığı gibi, ve yığınlara ayırıyor. Gümüşler. Bakırlar. Eğri bakırlar. Maşa'nın değirmenciden aldığı kartallı para. Fedya'nın kapikleri. Benimkiler. Babamın akşamlarından kalan gümüş; akşamlar kesilmeden öncesinden.
Hepimiz dudaklarının kıpırdayışını izliyoruz.
Benim izlememe gerek yok. Hesabı çoktan yaptım; karın içinde ayakta, arabulucu daha okurken. Eski listede iki can. Babam ve Fedya. Ben yokum. Efendinin listesindeyim ama Çar'ınkinde değilim. Can başına on ruble, ev için yirmi. Yüzde altıdan bu, üç yüz otuz üç ruble küsur kapik eder. Bunun beşte biri hemen efendiye. Altmış altı ruble altmış yedi kapik.
"Yetmiş bir," diyor büyükannem. "Bir de bakırlar."
Kimse sevinmiyor.
"Sonra da yılda on altı," diyorum. "Kırk dokuz yıl boyunca."
Herkes bana bakıyor.
Kimse nereden bildiğimi sormuyor. Babam aynı hesabı bütün öğleden sonra kafasında yaptı; daha yavaş, masanın altında parmaklarıyla. Gördüm.
"Kırk dokuz yıl," diyor babam.
Masaya söylüyor.
"Fedya ihtiyar olacak. Kolya ihtiyar olacak." Gülüyor. Gerçek bir gülüş değil. "Ben çoktan ölmüş olacağım, onlar hâlâ alamadıkları çayırın parasını ödüyor olacak."
"Stepan," diyor büyükannem.
"Ne?"
"Toprağı Çar verdi. Bizim olsun istedi." Büyükannemin elleri para yığınlarının üstünde, dümdüz; sanki uçup gideceklermiş gibi. "İvan Peder öyle dedi. Bu sabah. Şükredip alın, dedi. Tanrı'nın elinden alır gibi. Asıl efendiler—"
"Kâğıtta kimin adı var anne?"
Henüz bağırmıyor.
"En altta onun adı var. İki yıl önce de en altta onun adı vardı. Bugün de onun adı var." Ayağa kalkıyor. Sedir gıcırdayarak geri kayıyor. "Tanrı'nın eli. Çayırı kesip alan kimin eli? Konağın hizmetkârlarına kapıyı gösterip başka hiçbir şey vermeyen kimin eli? O da mı Tanrı'nın eliydi? İvan Peder bunun için de mi ona şükret diyecek bana?"
Artık bağırıyor.
"Ona mı şükredeyim? Kırk dokuz yıl için mi? Ederim! Ederim ona şükrümü, bir gün—"
"İkonaların altında olmaz," diyor büyükannem.
Çok alçak sesle söylüyor. Ona bakmıyor. Köşeye bakıyor; azizlerin altında kandilin yandığı yere, azizlerin altındaki, isten öyle kararmış ki sadece tacı görünen ucuz Çar resmine.
Babam duruyor.
Yumrukları masada, soluyarak öylece duruyor. İçindekinin çekilip gidişini izliyorum.
Oturuyor.
Kimse bir şey demiyor. Lamba çıtırdıyor.
Büyükannem kalkıyor, ağır ağır, eli masada. Köşeye gidip ikonaların önünde duruyor. Dudakları kıpırdıyor. Üç kere haç çıkarıyor. Çar'ın resminin önünde eğilmiyor. Onu indirmiyor da. Sadece orada durup ona bakıyor.
Sonra geri gelip paraları çömleğe koymaya başlıyor. Yığın yığın.
"Satın alıyoruz," diyor babam. "O zaman bizim olur. Bizim olanı da bir daha kimse kesip alamaz."
Annem masada elini onun elinin üstüne koyuyor.
Maşa bakır yığınına, kendi kartallı parasına bakıyor; büyükannem onu çömleğe süpürürken.
"Yılda on altı," diyor. "Bir de tuz. Bizimki bitince un. Bir de balta sapı." Anneme bakmıyor. "Ekipteki şifacıya gümüş veriyorlar anne."
Annem bu sefer cevap vermiyor. Elini babamın elinin üstünde tutup lambaya bakıyor.
Bir hafta sonra, akşam karanlığında biri kapımızı çalıyor.
Bizim kapımızı kimse çalmaz. İnsanlar ya avlu kapısından seslenir ya da doğrudan girer. Büyükannem anneme bakıyor, annem babama; babam kalkıp açıyor.
Çizgili kulübedeki bekçi. Omuzlarında kar var; elinde de küçücük katlanmış, yeşil mühürlü bir kâğıt.
"Demirciye," diyor. "Daire'den. Ona okumam gerekiyormuş." Biraz mahcup görünüyor. "Okuman yoktur belki, dediler."
Babam kenara çekiliyor; bekçi içeri giriyor, ıslak çizmeleriyle sobanın yanında duruyor, kâğıdı açıyor ve okuyor.
Kısa. Daire'nin şehirdeki atölyeleri. Ray atölyesi; hattın demirinin yapılıp onarıldığı yer. Pas işaretinde eli sağlam bir demirci aranıyor. Ayda on ruble, gümüş olarak. İşçi koğuşunda bir yatak. Tren parası ödenecek. Pasaport ayarlanacak. Paskalya'dan sonra orada olacak.
En altta tanımadığım iki ad. Birinin yeşil defterli adama ait olduğunu sanıyorum.
Bekçi kâğıdı katlayıp uzatıyor. Babam alıyor. Ona, okuyamadığı o satır satır yazıya bakıyor; yeterince uzun bakarsa başka bir şey söyleyeceklermiş gibi.
"On ruble," diyor büyükannem. "Ayda."
"Gümüş," diyor Fedya.
Başka kimse bir şey demiyor.
Bekçi gidiyor. Kapıda iyi geceler diyor, kimse karşılık vermiyor; karın içine çıkıyor. Çizmelerinin sokaktan aşağı uzaklaştığını duyuyorum.
Ayda on ruble. Bir yılda bütün çömlekten fazla eder. Neredeyse iki katı.
Bir de koğuşta bir yatak; demir yolun öbür ucundaki şehirde. Paskalya'dan sonra. Tek başına.
Annem babama bakıyor. Babam kâğıda.
"Git," diyor annem.
Babam başını kaldırıyor.
"Git," diyor annem yine. Neredeyse fısıltıyla. "Senin ellerini istiyorlar. Efendi değil. Kâhya değil. Onlar." Yutkunuyor. "Git, Styopa."
Babam kâğıdı masaya koyuyor. O kocaman kara eliyle üstünden geçip düzlüyor. Sonra kalkıyor, paltosunu alıyor ve demirhaneye çıkıyor.
Bir süre sonra peşinden gidiyorum.
İçerisi karanlık. Ateş külle örtülmüş; korlarda sadece küçük, kızıl bir ışık var. Örsün başında duruyor, avucu örsün üstünde; annemin elini hasta bir çocuğa koyduğu gibi.
Kapıda beni duyuyor.
Bir şey demiyor. Beni yatağa geri yollamıyor. Öbür kolunu açıyor; gidip altına giriyorum, böğrüne, kaburgalarının kaynadığı yere yaslanıyorum.
Öylece duruyoruz. Korlar çıtırdıyor.
Sonra elini başıma koyuyor. Avucunun tamamını, şapka gibi.
Sobanın üstünde, karanlıkta, uyuyamıyorum.
Bir yanımda Maşa. Öbür yanımda Fedya. Büyükannem aşağıda, sedirde horluyor. Annemle babam perdenin arkasında. Onlar da uyumuyor. Konuşmadıklarını duyabiliyorum.
Uyuyamayınca artık ne yapıyorsam onu yapıyorum. Nefesleri sayıyorum.
Fedya. Maşa. Büyükannem. Annem.
Babam.
Beş.
Rüyada, o hiçliğin içinde kimse yoktu. Tek bir nefes bile. Sadece ben, karanlıkta, sonsuza kadar. Burada beş tane var. Bir daha sayıyorum, yavaş yavaş.
Beş.
Sonra içeri alıyorum. Hepsini, Rodya'nın öğrettiği gibi. Sırtımın altında sıcak sobayı. Bacadaki rüzgârı. Nefes alan o beş kişiyi.
Bir de o yaz gecesi, yeşil gökyüzünün altında, ot tarlasında hissettiğim şeyi. Adını koyamadığım şeyi. Hâlâ orada. Küçük ve sıcak; karanlıkta aralarında dönüp duruyor.
Yalnız babamın payına düşen kısmı biraz dönmüş. Pencereye doğru.
Ağabeyimle ablamın arasında yatıyorum ve ona var gücümle tutunuyorum.
Paskalya'dan sonra dört sayacağım.